Niewielkie urządzenie połączone z komputerem, zabezpieczona próbka i dane genetyczne pojawiające się na ekranie już podczas badania. Przenośne sekwencjonowanie DNA otwiera nowe możliwości dla kryminalistyki. Czy oznacza jednak, że sprawcę można wskazać w ciągu kilku godzin, bezpośrednio na miejscu przestępstwa? Rzeczywistość jest bardziej złożona, a szybkość analizy pozostaje tylko jednym z elementów oceny jej przydatności.
Badania DNA od lat pomagają ustalać tożsamość osób, identyfikować szczątki i weryfikować wersje zdarzeń. Rozwój technologii pozwala przenosić część możliwości analitycznych poza tradycyjne laboratorium. Jednym z takich rozwiązań jest sekwencjonowanie nanoporowe, kojarzone m.in. z urządzeniami MinION firmy Oxford Nanopore Technologies.
Technologia ta polega na odczytywaniu sekwencji DNA na podstawie zmian prądu jonowego, które powstają podczas przechodzenia cząsteczki przez mikroskopijny por. Oprogramowanie przekształca zarejestrowany sygnał w informację o kolejności elementów budujących DNA. Dane można analizować już w trakcie sekwencjonowania, bez oczekiwania na zakończenie całego przebiegu badania.
Przenośność urządzenia i bieżący dostęp do danych tworzą perspektywę szybszego uzyskiwania informacji przydatnych śledczym. Nie oznacza to jednak, że wystarczy umieścić dowolny ślad w urządzeniu, aby po chwili otrzymać nazwisko osoby, która go pozostawiła.
Przed odczytem konieczne jest odpowiednie przygotowanie materiału. W zależności od procedury obejmuje ono wyodrębnienie DNA, ocenę jego jakości i ilości oraz przygotowanie próbki do sekwencjonowania. Po uzyskaniu danych pozostają ich analiza i interpretacja. Mały sekwencer jest zatem częścią całego procesu badawczego. Nie zastępuje wyposażenia, procedur ani wiedzy specjalisty.
Dlatego hasło „wynik w kilka godzin” wymaga doprecyzowania: czy chodzi o pierwsze odczyty, kompletny profil genetyczny, czy wynik zweryfikowany i gotowy do interpretacji? Czas każdego z tych etapów może być inny. W raporcie z projektu badawczego udostępnionym w 2026 r. przez amerykański Office of Justice Programs opisano również procedury obejmujące 72 godziny sekwencjonowania. Nie jest to uniwersalny czas dla technologii Nanopore, ale pokazuje, że nie każda analiza kryminalistyczna kończy się po kilku godzinach.
Badania nad wykorzystaniem sekwencjonowania nanoporowego w identyfikacji osób obejmują m.in. markery STR, czyli charakterystyczne, powtarzające się fragmenty DNA wykorzystywane w profilowaniu genetycznym. Rozwijane są także podejścia pozwalające analizować różne rodzaje informacji genetycznej w ramach jednej procedury. Wyniki są obiecujące, lecz wymagają ostrożności: sukces osiągnięty na materiale kontrolnym nie przesądza o skuteczności wobec każdego śladu zabezpieczonego w rzeczywistej sprawie.
Ślady kryminalistyczne bywają skąpe, zdegradowane albo zawierają materiał pochodzący od kilku osób. W przywołanym projekcie jedna z badanych procedur dawała wyraźnie słabsze wyniki przy trudnym materiale tkankowym i niewielkiej ilości DNA. Autorzy wskazali potrzebę dalszego doskonalenia metody. Takie ograniczenia konkretnej procedury trzeba uwzględniać przed przeniesieniem jej do praktyki.
Warto również odróżnić sekwencjonowanie nanoporowe od Rapid DNA. To drugie określenie dotyczy zautomatyzowanego uzyskiwania profilu DNA i nie jest nazwą tej samej technologii. Zasady FBI dotyczące wykorzystania wyników Rapid DNA ze śladów kryminalistycznych w amerykańskiej bazie CODIS przewidują m.in. wymagania dotyczące akredytacji laboratorium, walidacji procedury i zatwierdzenia odpowiednich materiałów eksploatacyjnych. Pokazuje to, jak istotne pozostaje sprawdzenie całego procesu, nawet gdy samo urządzenie działa szybko.
Dla oceny dowodów szczególne znaczenie ma jeszcze jedno rozróżnienie: ustalenie, od kogo pochodzi DNA, nie jest równoznaczne z ustaleniem, jak i kiedy znalazło się ono na przedmiocie. Materiał genetyczny może zostać przeniesiony pośrednio, a jego obecność może wynikać z kontaktu niezwiązanego z przestępstwem. NIST zwraca uwagę na potrzebę rozpatrywania transferu DNA i wyników badań w kontekście okoliczności konkretnej sprawy.
Przykładowo wykrycie DNA osoby na przedmiocie codziennego użytku nie wyjaśnia samo w sobie, czy dotykała go podczas zdarzenia, korzystała z niego wcześniej, czy jej materiał został przeniesiony za pośrednictwem innej osoby. To różne hipotezy, których nie rozstrzyga sam komunikat o zgodności profilu.
Z perspektywy analizy dowodowej warto więc pytać nie tylko o wynik, lecz także o sposób zabezpieczenia próbki, ochronę przed zanieczyszczeniem, zakres walidacji metody, jakość danych i ograniczenia interpretacji. Są to pytania pomagające ocenić, jakie wnioski rzeczywiście uzasadnia przeprowadzone badanie.
Przenośne sekwencjonowanie DNA jest nowoczesną, wciąż rozwijaną technologią, której zastosowania w kryminalistyce wymagają dalszych badań i walidacji. Może przyspieszyć analizę śladów biologicznych i dostarczyć śledczym cennych informacji. Jego wykorzystaniu powinna jednak towarzyszyć staranna ocena wiarygodności wyników i ograniczeń zastosowanej metody. Nawet najbardziej zaawansowana technologia nie zastąpi rzetelnej interpretacji dowodów i uwzględnienia wszystkich okoliczności sprawy.
Adwokat Barbara Kardynia
Źródła:
- National Human Genome Research Institute – Nanopore DNA Sequencing
- Oxford Nanopore Technologies – How nanopore sequencing works
- DNA Typing Strategies via Real-Time Nanopore Sequencing for Forensic Analyses – raport z projektu badawczego
- FBI – Rapid DNA
- NIST – DNA Mixture Interpretation: A Scientific Foundation Review