Czy człowiek, który przeżył dramatyczne wydarzenie, powinien pamiętać je dokładnie przez całe życie? Badania nad pamięcią podważają takie oczekiwanie. Silne przeżycie może pozostawić trwałe wspomnienia, a jednocześnie nie uchronić przed utratą istotnych szczegółów. Ma to znaczenie również wtedy, gdy o zdarzeniu trzeba opowiedzieć po latach w sądzie.
Co właściwie badał Wagenaar?
Willem A. Wagenaar zajmował się między innymi pamięcią autobiograficzną, czyli pamięcią zdarzeń z własnego życia. W badaniu opublikowanym w 1986 r. analizował przypominanie sobie 2400 wydarzeń, które zapisywał przez sześć lat. Odnotowywał, co się wydarzyło, kto uczestniczył w zdarzeniu oraz gdzie i kiedy do niego doszło. Następnie sprawdzał, jak różne kombinacje tych informacji pomagają odtworzyć pozostałe elementy wspomnienia.[1]
Badanie pokazało znaczenie wskazówek przywołujących wspomnienia. Informacja o czasie funkcjonowała inaczej niż informacje o osobach, miejscu i samym zdarzeniu. Nie można jednak przenosić wyników obserwacji codziennego życia jednej osoby bezpośrednio na wszystkie osoby po traumie.[1]
Dlatego określenia „krzywa Wagenaara” nie należy przedstawiać jako uniwersalnego wykresu pozwalającego obliczyć, ile szczegółów traumatycznego zdarzenia człowiek powinien pamiętać po określonej liczbie lat. Badania te nie są też skalą mierzącą czas trwania cierpienia.
Czy traumatyczne wydarzenia można częściowo zapomnieć?
Szczególnie istotne jest badanie Wagenaara i Jopa Groenewega opublikowane w 1990 r. Autorzy porównali relacje 78 świadków dotyczące doświadczeń z obozu Erika w Holandii. Wcześniejsze zeznania pochodziły z lat 1943–1947, a późniejsze z lat 1984–1987.[2]
Ogólny obraz doświadczeń obozowych był dobrze zachowany. Jednocześnie po około czterdziestu latach niektórzy świadkowie nie pamiętali istotnych okoliczności: nazwisk i wyglądu oprawców, doznanego maltretowania, a nawet tego, że byli świadkami zabójstwa. Wniosek badaczy był wyraźny: intensywność przeżycia sama w sobie nie stanowi wystarczającego zabezpieczenia przed zapominaniem.[2]
To wynik konkretnego badania, a nie dowód, że każda osoba po traumie zapomina w taki sam sposób. Podważa jednak kategoryczne założenie, że naprawdę dramatycznego wydarzenia nie można zapomnieć nawet częściowo.
Stres może różnie wpływać na poszczególne etapy pamięci
O pamięci często mówi się tak, jakby była jedną zdolnością: człowiek albo pamięta, albo nie. W badaniach rozróżnia się jednak zapisywanie informacji, ich utrwalanie oraz późniejsze wydobywanie. Stres występujący podczas zdarzenia i stres towarzyszący jego opowiadaniu nie muszą więc wywoływać tego samego efektu.
Metaanaliza Granta Shieldsa i współautorów z 2017 r. objęła 113 niezależnych badań z udziałem 6216 osób. Wyniki wskazywały, że wpływ ostrego stresu zależy między innymi od momentu jego wystąpienia. Stres przed wydobywaniem informacji zwykle pogarszał przypominanie. Efekty stresu przy zapamiętywaniu były bardziej złożone i zależały także od związku materiału ze stresującą sytuacją.[5]
Nie jest to podstawa do stwierdzenia, że osoba zdenerwowana podczas przesłuchania musi mieć zaburzoną pamięć. Uzasadnia natomiast ostrożność wobec oczekiwania, że w każdych warunkach będzie równie łatwo odtwarzała te same informacje. Wyniki badań nad ostrym stresem nie są też automatycznie opisem funkcjonowania konkretnej osoby z PTSD.
Żywe wspomnienie i luki w pamięci mogą współistnieć
Pamięć szczegółów wydarzenia i reakcja emocjonalna na jego wspomnienie to odrębne kwestie. W opisie zespołu stresu pourazowego amerykański National Institute of Mental Health wymienia zarówno nawracające wspomnienia, koszmary i flashbacki, jak i trudności z przypomnieniem sobie ważnych elementów traumatycznego zdarzenia.[3]
Nie ma zatem koniecznej sprzeczności między silną reakcją na określony bodziec a nieumiejętnością odtworzenia części przebiegu wydarzenia. Ktoś może doświadczać natrętnych obrazów lub silnego lęku, a zarazem nie potrafić opowiedzieć wszystkiego w uporządkowanej kolejności. Nie oznacza to jednak, że taki układ objawów występuje u każdej osoby po traumie. Samo doświadczenie traumatycznego zdarzenia również nie jest równoznaczne z rozpoznaniem PTSD.[3]
Pewność wspomnienia nie gwarantuje jego dokładności
Inny problem dotyczy przekonania: „Pamiętam to tak wyraźnie, że nie mogę się mylić”. Jennifer Talarico i David Rubin badali wspomnienia studentów dotyczące momentu, w którym dowiedzieli się o zamachach z 11 września 2001 r., oraz wspomnienia zwykłych wydarzeń. Zgodność kolejnych relacji z początkowym zapisem pogarszała się w obu przypadkach, ale pewność dotycząca wspomnień związanych z zamachami pozostawała wysoka.[4]
Badanie dotyczyło dowiedzenia się o katastrofalnym wydarzeniu, a nie bezpośredniego doświadczenia przemocy. Nie należy utożsamiać tych sytuacji. Pokazuje ono jednak, dlaczego subiektywne poczucie wyrazistości wspomnienia trzeba odróżnić od jego zgodności z wcześniejszą relacją.[4]
Pominięcie, niepamięć i sprzeczność to różne sytuacje
W porównywaniu kolejnych relacji potrzebna jest precyzja. Świadek, który po raz pierwszy wymienia określony szczegół, niekoniecznie przeczy poprzedniej wypowiedzi. Czym innym jest późniejsze dodanie informacji o torbie trzymanej przez sprawcę, a czym innym zmiana stwierdzenia „nie miał torby” na „miał torbę”. Są to przykłady ilustrujące różnicę między uzupełnieniem a bezpośrednią sprzecznością.
W badaniu Alany Krix i współautorów z 2015 r. uczestnicy opisywali obejrzaną na filmie inscenizowaną kradzież, a następnie ponownie relacjonowali ją po tygodniu. Szczegóły podane dopiero w drugiej relacji były niemal tak trafne jak informacje powtarzane w obu relacjach. Doświadczeni policjanci oceniający spodziewane wyniki pamięci nie doceniali ich trafności.[6]
Badanie laboratoryjne nie pozwala rozstrzygać prawdziwości późnego wspomnienia przemocy. Pokazuje jednak, że nowej informacji nie powinno się z góry utożsamiać ze zmyśleniem. Jednocześnie nie dowodzi, że każde późniejsze uzupełnienie jest prawidłowe.
Przy porównywaniu protokołów warto zatem ustalić, czy wcześniej zadano pytanie o dany element i czy świadek go wykluczył, czy po prostu o nim nie wspomniał. Dopiero takie zestawienie pozwala dokładnie nazwać różnicę. Samo zdanie „wcześniej tego nie mówił” pozostawia tę kwestię otwartą.
Jak pytanie może wpłynąć na odpowiedź?
Znaczenie ma również sposób uzyskiwania relacji. W klasycznych eksperymentach Elizabeth Loftus i Johna Palmera z 1974 r. uczestnicy oglądali filmy przedstawiające wypadki samochodowe. Zmiana czasownika użytego w pytaniu o zderzenie wpływała na szacunki prędkości. Po tygodniu osoby pytane wcześniej z użyciem mocniejszego określenia częściej odpowiadały, że widziały rozbite szkło, chociaż nie było go na filmie.[7]
Nie oznacza to, że każde pytanie zmienia wspomnienie. Wyniki pokazują jednak, że sposób pytania może wpływać na późniejszy opis. Przy analizie zeznań znaczenie ma zatem także to, jak powstała relacja.
Praktyczną ilustracją jest różnica między pytaniami: „Co ta osoba trzymała w ręce?” i „Czy nóż trzymała w prawej ręce?”. Drugie pytanie zakłada już obecność noża. Odpowiedź nie musi więc samodzielnie potwierdzać, że świadek spontanicznie przypomniał sobie właśnie ten przedmiot. To przykład zastosowania wiedzy o sugestii, a nie dosłowny element eksperymentu Loftus i Palmera.
Co można ustalić na podstawie samej luki w pamięci?
Brak wspomnienia określonego elementu nie wyjaśnia jeszcze przyczyny tego braku. Z przytoczonych badań nie wynika metoda, która na podstawie pojedynczej luki pozwala rozpoznać traumę, świadome przemilczenie albo nieprawdziwą relację.
Podobnie późniejsze przypomnienie sobie szczegółu nie jest samodzielnym potwierdzeniem, że wydarzenie przebiegało właśnie w taki sposób. Trzeba nadal ustalić, co było źródłem informacji i czy istnieje możliwość jej sprawdzenia. Badania Wagenaara nie dostarczają testu pozwalającego rozpoznać prawdziwe „odzyskane wspomnienie” w konkretnej sprawie.
Z perspektywy analizy dowodów warto więc oddzielić dwa pytania: czy opisywany sposób pamiętania jest możliwy oraz czy dana informacja odpowiada rzeczywistemu przebiegowi wydarzeń. Odpowiedź twierdząca na pierwsze nie rozstrzyga drugiego.
Jakie znaczenie ma to dla oceny zeznań?
Praktyczny wniosek z przytoczonych badań jest następujący: luk w pamięci ani pewności świadka nie należy traktować jako samodzielnego testu prawdziwości relacji. Brak szczegółu może wymagać wyjaśnienia, ale nie rozstrzyga jeszcze o świadomym podawaniu nieprawdy. Z kolei stanowczość wypowiedzi nie zastępuje sprawdzenia opisywanych okoliczności.
Przy analizie relacji warto więc rozważyć:
- ile czasu upłynęło od zdarzenia do pierwszego opisu;
- czego dokładnie dotyczą rozbieżności między kolejnymi wypowiedziami;
- czy świadek opisuje własne wspomnienie, czy informację poznaną później;
- jakie niezależne materiały pozwalają zweryfikować dany element relacji.
Jest to propozycja sposobu analizy wynikająca z omówionych ustaleń, a nie opracowany przez Wagenaara test wiarygodności. Nie można też automatycznie przypisywać każdej sprzeczności traumie. Taka interpretacja wymagałaby odrębnych podstaw.
Przykład: relacja o napaści po kilku latach
Wyobraźmy sobie osobę, która opisuje napaść po kilku latach. Pamięta określone słowa i zachowanie napastnika, ale nie jest pewna godziny, kolejności dwóch czynności i koloru ubrania. W późniejszej wypowiedzi dodaje, że przed zdarzeniem słyszała dźwięk telefonu. Jest to przykład hipotetyczny, a nie opis uczestnika któregokolwiek z badań.
Nie ma podstaw, by wyłącznie z takich cech wypowiedzi wyprowadzać wniosek o kłamstwie. Nie ma też podstaw, by uznać wszystkie szczegóły za prawdziwe tylko dlatego, że zdarzenie mogło być traumatyczne. Każda z informacji stawia inne pytanie: czy godzinę można ustalić z dokumentu, czy opis słów pojawił się już we wcześniejszej wiadomości, czy o telefon pytano wcześniej oraz czy dodany element ma niezależne potwierdzenie.
Taki sposób analizy kieruje uwagę na konkretne twierdzenia i ich źródła. Pozwala również zachować rozróżnienie między błędem dotyczącym jednego szczegółu a oceną pozostałych elementów relacji.
W ocenie konkretnej relacji potrzebne jest miejsce zarówno na wiedzę o ograniczeniach pamięci, jak i na rzetelną weryfikację faktów. Badania Wagenaara pomagają zakwestionować uproszczone oczekiwania wobec świadka; nie zastępują ustalenia, co wydarzyło się w danej sprawie.
Źródła
- Wagenaar, W.A. (1986), My memory: A study of autobiographical memory over six years, „Cognitive Psychology”, 18(2), 225–252. Otwórz źródło
- Wagenaar, W.A., Groeneweg, J. (1990), The memory of concentration camp survivors, „Applied Cognitive Psychology”, 4(2), 77–87. Otwórz źródło
- National Institute of Mental Health, Post-Traumatic Stress Disorder. Otwórz źródło
- Talarico, J.M., Rubin, D.C. (2003), Confidence, Not Consistency, Characterizes Flashbulb Memories, „Psychological Science”, 14(5), 455–461. Otwórz źródło
- Shields, G.S., Sazma, M.A., McCullough, A.M., Yonelinas, A.P. (2017), The Effects of Acute Stress on Episodic Memory: A Meta-Analysis and Integrative Review, „Psychological Bulletin”, 143(6), 636–675. Otwórz źródło
- Krix, A.C., Sauerland, M., Lorei, C., Rispens, I. (2015), Consistency across Repeated Eyewitness Interviews: Contrasting Police Detectives’ Beliefs with Actual Eyewitness Performance, „PLOS ONE”, 10(2), e0118641. Otwórz źródło
- Loftus, E.F., Palmer, J.C. (1974), Reconstruction of Automobile Destruction: An Example of the Interaction Between Language and Memory, „Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior”, 13(5), 585–589. Otwórz źródło