Świadek pamięta przebieg spotkania, ale nie potrafi podać daty. Rozpoznaje uczestników rozmowy, lecz nie odtwarza jej dokładnych słów. Po kilku latach opisuje wydarzenie inaczej niż podczas pierwszego przesłuchania. Czy takie różnice świadczą o kłamstwie?
Ocena zeznań wymaga rozróżnienia szczerości świadka od trafności jego wspomnień. Człowiek może uczciwie relacjonować zdarzenie, a mimo to mylić się co do jego szczegółów. Z drugiej strony powołanie się na zawodność pamięci nie wyjaśnia automatycznie każdej sprzeczności.
Czym jest krzywa zapominania Ebbinghausa?
Krzywa zapominania opisuje, jak wraz z upływem czasu zmienia się możliwość zachowania wcześniej wyuczonego materiału. Jej nazwa pochodzi od Hermanna Ebbinghausa, który w XIX wieku rozpoczął systematyczne badania eksperymentalne nad pamięcią.
Uczył się on zestawów sylab pozbawionych zamierzonego znaczenia. Wybór takiego materiału miał ograniczyć wpływ wcześniejszej wiedzy i skojarzeń: zapamiętanie znanego zdania może być łatwiejsze dzięki jego sensowi, natomiast przypadkowy ciąg sylab w mniejszym stopniu korzysta z tego ułatwienia. [6]
Po nauczeniu się zestawu Ebbinghaus wracał do niego po określonym czasie i sprawdzał, ile pracy wymaga ponowne opanowanie materiału. Istotną miarą była „oszczędność” przy ponownym uczeniu się, czyli zmniejszenie potrzebnego wysiłku w porównaniu z pierwszą nauką.
Można to zilustrować prostym, umownym przykładem: jeśli pierwsza nauka zajęła 20 minut, a ponowna 10 minut, oszczędność wynosi 50%. Nie oznacza to jednak, że badany potrafił samodzielnie odtworzyć dokładnie połowę informacji. Miara ponownego uczenia się i liczba szczegółów swobodnie przywołanych z pamięci to różne rzeczy.
Wyniki pokazały, że początkowo zapominanie przebiegało szybko, a następnie jego tempo malało. Na wykresie czas znajduje się na osi poziomej, a wynik pamięciowy na pionowej. Linia początkowo opada stromo, później łagodniej. Nie oznacza to, że wiedza znika w jednakowym tempie każdego dnia. [6]
Jak Ebbinghaus prowadził badania?
Ebbinghaus pełnił zarazem rolę badacza i osoby badanej. Jego zasadnicze serie doświadczeń przypadały na lata 1879–1880 i 1883–1884. Wyniki opublikował w 1885 roku. Nie było to zatem badanie reprezentatywnej grupy świadków ani uczestników rzeczywistych zdarzeń. [6]
- Przygotowanie materiału. Tworzył zestawy sylab zbudowanych zasadniczo z dwóch spółgłosek i samogłoski pomiędzy nimi. Starał się ograniczać znaczenie i skojarzenia, choć sam przyznawał, że nie można całkowicie wyeliminować różnic w łatwości zapamiętywania.
- Nauka w ustalonych warunkach. Czytał i powtarzał całe szeregi na głos, w kontrolowanym tempie. Dążył do możliwie podobnych warunków kolejnych prób, między innymi pory dnia i ograniczenia zakłóceń.
- Sprawdzenie opanowania szeregu. Za kryterium przyjmował poprawne odtworzenie szeregu z pamięci. W pierwszym okresie badań wymagał dwóch kolejnych bezbłędnych odtworzeń, później stosował kryterium pierwszego płynnego odtworzenia.
- Przerwa i ponowna nauka. Po różnych odstępach, od kilkunastu–kilkudziesięciu minut do wielu dni, ponownie uczył się wcześniej opanowanych szeregów.
- Porównanie wysiłku. Zestawiał pracę potrzebną przy pierwszej i ponownej nauce. Na tej podstawie obliczał oszczędność, która stanowiła wskaźnik utrzymywania się efektów wcześniejszego uczenia.
Badanie nie polegało na liczeniu prawdziwych i fałszywych wspomnień o zdarzeniu. Jego wyniki opisują określoną miarę pamięci w warunkach eksperymentu. Przenosząc je na grunt procesu sądowego, trzeba uwzględnić tę różnicę. [6]
Dlaczego tej krzywej nie można mechanicznie stosować do świadków?
Ebbinghaus badał uczenie się określonego materiału w kontrolowanych warunkach, a nie prawdziwość zeznań o zdarzeniach życiowych. Sam wskazywał ograniczenia uogólniania uzyskanych wyników. Nie istnieje więc wynikający z jego badań przelicznik, który pozwalałby ustalić, ile szczegółów konkretnego zdarzenia świadek powinien pamiętać po miesiącu lub po pięciu latach. [6]
W sprawie sądowej trzeba ponadto ustalić, czy dany szczegół został w ogóle zauważony. Świadek, który podczas spotkania nie sprawdzał godziny, może nie znać jej od początku. Nie jest to ten sam problem co zapomnienie godziny, którą wcześniej odczytał z zegarka.
Krzywa zapominania pomaga postawić pytania o pamięć, ale nie jest testem prawdomówności. Nie rozstrzyga też, czy konkretna luka wynika z zapominania, niedostrzeżenia faktu, czy świadomego zatajenia informacji.
Szczerość i trafność wspomnienia to różne kwestie
Pamięć zdarzeń nie działa jak nagranie, które można odtworzyć w niezmienionej postaci. Informacje mogą zostać niedokładnie spostrzeżone, zapomniane lub zmodyfikowane pod wpływem późniejszych doświadczeń. Znaczenie mają więc zarówno warunki obserwacji, jak i to, co wydarzyło się pomiędzy zdarzeniem a przesłuchaniem. [2]
Dla oceny dowodu oznacza to potrzebę zadania dwóch odrębnych pytań: czy świadek świadomie wprowadza w błąd oraz czy jego relacja prawidłowo opisuje rzeczywistość. Uznanie świadka za szczerego nie rozstrzyga jeszcze drugiej kwestii.
Wyobraźmy sobie spór o ustne uzgodnienie wynagrodzenia. Świadek może pamiętać, że rozmawiano o zapłacie, ale nie pamiętać, czy podana kwota była ostateczną propozycją, czy tylko punktem wyjścia do negocjacji. To przykład różnicy, która może mieć zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia.
Czy sprzeczności dyskwalifikują zeznania?
Każdą rozbieżność trzeba ocenić w kontekście tego, co ma zostać udowodnione. Pomyłka dotycząca pogody może być drugorzędna w sporze o treść umowy, lecz istotna przy ocenie widoczności na miejscu wypadku.
W praktycznej analizie warto ustalić:
- jakiego faktu dotyczy rozbieżność i jakie ma znaczenie dla sprawy;
- kiedy oraz w jakich okolicznościach powstały poszczególne relacje;
- czy różnicę można wyjaśnić sposobem zadawania pytań lub zakresem wcześniejszego przesłuchania;
- czy dana wersja znajduje potwierdzenie w innych dowodach.
Ani drobna niezgodność nie przesądza o kłamstwie, ani ogólne odwołanie do zapominania nie usuwa poważnej sprzeczności. Potrzebne jest wyjaśnienie odnoszące się do konkretnej relacji.
Pytanie może wpływać na odpowiedź
W klasycznym badaniu Elizabeth Loftus i Johna Palmera uczestnicy oglądali filmy przedstawiające wypadki samochodowe. Zmiana czasownika użytego w pytaniu wpływała na podawane szacunki prędkości. W drugim eksperymencie określone sformułowanie pytania zwiększało również częstość późniejszych odpowiedzi o dostrzeżeniu potłuczonego szkła, którego na filmie nie było. [3]
To wskazuje, dlaczego warto badać nie tylko odpowiedź świadka, lecz także pytanie, które ją poprzedziło.
Pytanie „Co wydarzyło się po wejściu tej osoby do pokoju?” pozostawia przestrzeń na własną relację. Pytanie „Czy po wejściu zaczął grozić pozwanemu?” wprowadza już określoną wersję wydarzeń.
W postępowaniu karnym art. 171 § 1 k.p.k. przewiduje najpierw swobodną wypowiedź osoby przesłuchiwanej, a następnie pytania służące jej uzupełnieniu, wyjaśnieniu lub kontroli. Art. 171 § 4 k.p.k. zakazuje pytań sugerujących treść odpowiedzi. [5]
Czy świadek pamięta zdarzenie, czy późniejszą rozmowę o nim?
Rozmowy z innymi osobami, informacje medialne i poznane później materiały mogą wpływać na wspomnienia. Może też pojawić się trudność w odróżnieniu tego, co świadek sam zaobserwował, od tego, czego dowiedział się później. Subiektywna pewność nie stanowi samodzielnej gwarancji trafności relacji. [2]
Dlatego przydatne są pytania o źródło poszczególnych informacji:
- Co świadek osobiście widział lub słyszał?
- Czego dowiedział się od innych i kiedy?
- Z kim rozmawiał o zdarzeniu przed przesłuchaniem?
- Jakie dokumenty, wiadomości lub nagrania oglądał?
- Na czym opiera wskazaną datę lub przytoczone słowa?
Samo zapoznanie się z dokumentem nie dyskwalifikuje świadka. Trzeba jednak rozróżnić własne wspomnienie od informacji odtworzonej na podstawie tego dokumentu.
Praktyczne znaczenie w sprawach cywilnych
W sprawach cywilnych problem pamięci pojawia się między innymi przy ustnych umowach, rozliczeniach, sporach pracowniczych, rodzinnych i spadkowych. Warto rozdzielić ogólne wspomnienie sytuacji od pamięci szczegółu, od którego zależy wynik procesu.
Przykład: ustna pożyczka. Świadek pamięta przekazanie koperty, ale nie widział jej zawartości i nie słyszał uzgodnień. Jego relacja może dotyczyć przekazania przedmiotu, ale sama nie wyjaśnia kwoty, tytułu przekazania ani terminu zwrotu. Odwołanie do zawodności pamięci nie uzupełni tych braków.
Przykład: rozmowa o wynagrodzeniu. Po kilku latach świadek podaje dokładną kwotę i datę ustalenia. Warto zapytać, czy pamięta je z rozmowy, odtworzył na podstawie wiadomości, czy poznał później od jednej ze stron. Każda z tych odpowiedzi wskazuje inne źródło wiedzy.
Przydatnym narzędziem jest chronologia: data zdarzenia, pierwszej utrwalonej relacji, późniejszych wypowiedzi i zapoznania się z dokumentami. Pozwala ona wskazać, kiedy pojawił się sporny szczegół i jak świadek wyjaśnia jego pochodzenie.
Art. 233 § 1 k.p.c. wymaga wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego. Art. 271 § 1 k.p.c. odnosi się do ustalenia źródła wiedzy świadka. Wniosek praktyczny: zarzut dotyczący pamięci trzeba powiązać z konkretnym faktem i pozostałymi dowodami. [4]
Samo hasło „świadek po tylu latach nie mógł pamiętać” nie wyjaśnia, dlaczego należałoby odrzucić daną wypowiedź. Podobnie szczegółowość relacji nie wystarcza, aby przyjąć jej poprawność.
Praktyczne znaczenie w sprawach karnych
W sprawach karnych analiza pamięci może mieć szczególne znaczenie, gdy spór dotyczy rozpoznania osoby, przebiegu przemocy, wypowiedzianych gróźb lub kolejności działań uczestników.
Przykład: obserwacja krótkiego zdarzenia. Świadek po dłuższym czasie wskazuje sprawcę. Trzeba ustalić, jak długo i z jakiej odległości go widział, jakie były warunki oświetlenia oraz czy wcześniej znał tę osobę. Sama analiza czasu, który upłynął do przesłuchania, nie zastępuje oceny możliwości pierwotnego spostrzeżenia.
Przykład: nowe szczegóły w kolejnych zeznaniach. W pierwszej relacji świadek opisuje kłótnię, a dopiero później przytacza konkretne słowa groźby. Należy wyjaśnić, czy wcześniej pytano go o te słowa, czy wcześniejsza relacja była pełna oraz co pozwoliło mu później je odtworzyć. Pominięcie szczegółu i zaprzeczenie jego wystąpieniu wymagają odrębnej analizy.
Pomocne jest zestawienie odpowiedzi z pytaniami, które je wywołały, oraz ustalenie, czy przed kolejnym przesłuchaniem świadek poznał cudze relacje. Są to praktyczne kierunki weryfikacji, a nie gotowe przesłanki uznania zeznań za fałszywe.
Art. 7 k.p.k. wymaga oceny dowodów z uwzględnieniem prawidłowego rozumowania, wiedzy i doświadczenia życiowego. Jeżeli po przeprowadzeniu postępowania dowodowego i prawidłowej ocenie dowodów pozostają niedające się usunąć wątpliwości, art. 5 § 2 k.p.k. nakazuje rozstrzygnąć je na korzyść oskarżonego. Sama sprzeczność między relacjami nie uruchamia jednak automatycznie tej zasady. [5]
Kiedy potrzebna jest wiedza biegłego?
Nie każda luka pamięciowa wymaga opinii psychologicznej. W postępowaniu karnym art. 192 § 2 k.p.k. przewiduje przesłuchanie z udziałem biegłego przy określonych wątpliwościach, między innymi dotyczących zdolności postrzegania lub odtwarzania spostrzeżeń. W postępowaniu cywilnym art. 272¹ k.p.c. dotyczy wątpliwości co do zdolności spostrzegania lub komunikowania spostrzeżeń. [4][5]
Rolą biegłego jest dostarczenie wiadomości specjalnych w granicach zleconej opinii. Ocena wiarygodności zeznań i ustalenie faktów pozostają zadaniem sądu. Krzywa Ebbinghausa sama nie stanowi diagnozy zdolności pamięciowych konkretnego świadka.
Co powinien zrobić świadek, który nie pamięta?
Świadek powinien jasno oddzielać to, co pamięta, od przypuszczeń i informacji pochodzących od innych osób. Jeżeli nie potrafi odtworzyć dokładnej daty albo słów rozmowy, powinien to zaznaczyć. Próba dopasowania odpowiedzi do oczekiwań pytającego utrudnia ustalenie rzeczywistego zakresu jego wiedzy.
Krzywa Ebbinghausa pomaga zrozumieć znaczenie upływu czasu. O wartości konkretnych zeznań decyduje jednak analiza ich treści, źródeł i warunków powstania w zestawieniu z pozostałym materiałem dowodowym.
Rzetelna ocena zeznań wymaga zbadania zarówno tego, co świadek mówi, jak i tego, skąd to wie.
Źródła
- J.M.J. Murre, J. Dros, „Replication and Analysis of Ebbinghaus’ Forgetting Curve”, PLOS ONE, 2015. Otwórz źródło.
- National Research Council, „Identifying the Culprit: Assessing Eyewitness Identification”, 2014, rozdział 4; raport dotyczy przede wszystkim rozpoznawania osób przez świadków. Otwórz źródło.
- E.F. Loftus, J.C. Palmer, „Reconstruction of Automobile Destruction: An Example of the Interaction Between Language and Memory”, 1974. Otwórz źródło.
- Kodeks postępowania cywilnego, art. 233 § 1, art. 271 § 1 i art. 272¹. Otwórz źródło.
- Kodeks postępowania karnego, art. 5 § 2, art. 7, art. 171 § 1 i 4 oraz art. 192 § 2. Otwórz źródło.
- H. Ebbinghaus, Memory: A Contribution to Experimental Psychology (1885/1913), rozdziały III i VII. Metoda badań; Wyniki dotyczące upływu czasu.