Po chleb z torbą, po wódkę z dowodem osobistym, a po zegarek z numerem PESEL. Informacje o nowych unijnych przepisach przeciwdziałających praniu pieniędzy wywołały pytania, czy od 2027 roku przy każdej sklepowej kasie trzeba będzie okazywać dowód i podawać PESEL.
Nie — nowe regulacje nie wprowadzają powszechnego obowiązku identyfikacji przy codziennych zakupach. Zakup chleba czy butelki wina w markecie nie zostanie z tego powodu objęty procedurą AML.
Od 10 lipca 2027 roku zasadniczo zacznie być stosowane rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1624 — AMLR. Ujednolici obowiązki dotyczące weryfikacji klientów i wprowadzi limit płatności gotówkowych do 10 000 euro w obrocie zawodowym, z możliwością stosowania niższych limitów krajowych.
Kto będzie musiał weryfikować klientów?
Katalog podmiotów zobowiązanych wykracza poza banki. Obejmuje m.in.:
- Sektor finansowy: banki, instytucje płatnicze i firmy inwestycyjne.
- Księgowość i doradztwo: biegłych rewidentów, zewnętrznych księgowych i doradców podatkowych.
- Prawników: notariuszy, adwokatów i radców prawnych — przy określonych czynnościach finansowych i majątkowych.
- Handel wartościowymi dobrami: przedsiębiorców handlujących metalami i kamieniami szlachetnymi oraz określonymi dobrami luksusowymi i dobrami kultury.
- Nieruchomości: określonych profesjonalistów pośredniczących w kupnie, sprzedaży i najmie.
- Kryptoaktywa: dostawców usług w zakresie kryptoaktywów.
- Hazard: dostawców usług hazardowych, z uwzględnieniem przewidzianych wyłączeń.
- Piłkę nożną: zawodowe kluby i agentów piłkarskich — zasadniczo od 10 lipca 2029 roku.
Część tych branż już podlega obowiązkom AML. Reforma zmienia i ujednolica istniejący system.
Rynek kryptowalut: pełna integracja z MiCA i koniec anonimowości
Przepisy AMLR uzupełniają rozporządzenie MiCA (Markets in Crypto-Assets) oraz rozporządzenie o informacjach towarzyszących transferom środków pieniężnych i niektórych kryptoaktywów (TFR).
Status instytucji finansowej: dostawcy usług w zakresie kryptoaktywów (CASP), w tym giełdy oraz podmioty świadczące usługi przechowywania kryptoaktywów na rzecz klientów, są objęci obowiązkami identyfikacji i weryfikacji klientów (KYC). Sam producent urządzenia lub oprogramowania do samodzielnego przechowywania kryptoaktywów nie staje się z tego powodu takim dostawcą.
Próg 1 000 euro: przy sporadycznych transakcjach w kryptoaktywach o wartości co najmniej 1 000 euro dostawca stosuje środki należytej staranności. Poniżej tego progu również obowiązują identyfikacja i weryfikacja tożsamości klienta.
Kontrola portfeli prywatnych: przy transferach przekraczających 1 000 euro z adresu lub na adres samodzielnie utrzymywanego portfela dostawca ma obowiązek podjąć odpowiednie działania w celu oceny, czy adres należy do jego klienta lub pozostaje pod jego kontrolą. Obowiązek wynika z TFR i nie zaczyna się dopiero w 2027 roku. Nie oznacza zakazu korzystania z portfeli takich jak Ledger czy Trezor.
Zakaz anonimowości: AMLR zakazuje dostawcom prowadzenia anonimowych rachunków kryptoaktywów oraz rachunków umożliwiających anonimizację posiadacza lub zwiększone ukrywanie transakcji, w tym za pomocą kryptowalut zwiększających anonimowość (privacy coins). Nie jest to ogólny zakaz posiadania takich aktywów przez osoby prywatne.
Rynek dzieł sztuki: ustalenie rzeczywistego nabywcy
Próg kontroli: handel dobrami kultury i pośrednictwo w takim handlu, w tym przez galerie i domy aukcyjne, zostają objęte odpowiednimi obowiązkami przy transakcjach o wartości co najmniej 10 000 euro. Uwzględnia się również transakcje powiązane.
Beneficjent rzeczywisty: przy zakupie przez spółkę konieczne może być ustalenie osoby fizycznej, która ostatecznie ją posiada lub kontroluje. Wykorzystanie spółki albo pośrednika nie zwalnia z identyfikacji.
Wolne obszary celne: regulacja obejmuje także określone czynności dotyczące przechowywania i obrotu dobrami kultury oraz towarami o wysokiej wartości w wolnych obszarach i składach celnych.
Rynek nieruchomości: kontrola drogiego najmu i obowiązki notariuszy
Kontrola luksusowych czynszów: obowiązki AML obejmują pośredników w najmie nieruchomości, jeżeli miesięczny czynsz wynosi co najmniej 10 000 euro. Pośrednik musi stosować wymagane środki identyfikacji klienta i beneficjenta rzeczywistego oraz oceniać ryzyko transakcji. Nie jest to całkowita nowość w Polsce — taki próg występuje już w polskiej ustawie AML.
Deweloperzy: znaczenie ma rzeczywiście wykonywana działalność. Rozporządzenie odnosi się do deweloperów wtedy i w takim zakresie, w jakim pośredniczą w kupnie, sprzedaży lub najmie. Nie należy automatycznie utożsamiać tego z każdą bezpośrednią sprzedażą własnych lokali.
Obowiązki notariuszy: przy czynnościach objętych AML notariusz musi zidentyfikować klienta, zweryfikować jego tożsamość, ustalić beneficjenta rzeczywistego i poznać cel oraz charakter transakcji. Gdy wymagają tego okoliczności i ocena ryzyka, powinien uzyskać informacje o pochodzeniu środków, a w przypadkach podwyższonego ryzyka zastosować dodatkowe sprawdzenia. Nie oznacza to obowiązku prowadzenia pełnego dochodzenia co do legalności każdej złotówki przy każdym akcie notarialnym.
Podejrzane transakcje: obowiązki notariusza mogą obejmować zgłoszenie do GIIF i powstrzymanie się od przeprowadzenia transakcji zgodnie z przepisami. Weryfikacja klienta i raportowanie nie są obowiązkami powstającymi dopiero w 2027 roku.
Piłka nożna: transfery zawodników, sponsorzy i inwestorzy
Od 10 lipca 2029 roku przepisy AMLR zasadniczo obejmą zawodowe kluby piłkarskie i agentów piłkarskich. W przypadku klubów obowiązki będą dotyczyć transakcji z inwestorami, sponsorami, agentami i innymi pośrednikami oraz transakcji związanych z transferami zawodników.
Weryfikacja kontrahentów: kluby będą musiały identyfikować klientów i beneficjentów rzeczywistych, oceniać ryzyko oraz zgłaszać podejrzane transakcje. Nie oznacza to automatycznego zgłaszania każdego transferu do GIIF.
Możliwe wyłączenia: państwa członkowskie mogą zwolnić określone kluby z części lub całości obowiązków na podstawie wykazanego niskiego ryzyka. W najwyższej klasie rozgrywkowej dodatkowym warunkiem jest roczny obrót poniżej 5 mln euro w każdym z dwóch poprzednich lat kalendarzowych. Zwolnienie nie następuje automatycznie.
Adwokat a AMLR — decyduje rodzaj wykonywanych czynności
O objęciu adwokata obowiązkami AML decyduje nie tylko tytuł zawodowy, lecz przede wszystkim rodzaj wykonywanych czynności.
Scenariusz A: Adwokat jako doradca przy transakcjach gospodarczych
Obowiązki AML mogą obejmować:
- Obrót nieruchomościami i przedsiębiorstwami: pomoc w planowaniu lub przeprowadzaniu kupna i sprzedaży.
- Zarządzanie aktywami: zarządzanie pieniędzmi, papierami wartościowymi i innymi aktywami klienta, w tym kryptoaktywami.
- Rachunki: otwieranie lub zarządzanie rachunkami bankowymi, oszczędnościowymi, papierów wartościowych i kryptoaktywów.
- Struktury korporacyjne: organizowanie wkładów oraz tworzenie, prowadzenie i zarządzanie spółkami, trustami, fundacjami lub podobnymi strukturami.
- Doradztwo podatkowe: świadczenie pomocy lub porad podatkowych jako głównej działalności gospodarczej lub zawodowej.
Podejrzenie prania pieniędzy i zakaz tipping-off
Jeżeli adwokat przy czynnościach objętych AMLR poweźmie podejrzenie lub uzasadnione podstawy do podejrzenia prania pieniędzy, ma obowiązek niezwłocznego zgłoszenia sprawy właściwej jednostce analityki finansowej — w Polsce GIIF — o ile nie znajduje zastosowania wyłączenie chroniące określone informacje uzyskane w ramach pomocy prawnej.
Jednocześnie obowiązuje zakaz tipping-off: adwokat nie może ujawnić klientowi faktu zgłoszenia ani informacji o prowadzonej lub możliwej analizie dotyczącej prania pieniędzy. Co do zasady powinien powstrzymać się od przeprowadzenia podejrzanej transakcji do czasu dokonania zgłoszenia i zastosowania się do dalszych instrukcji właściwego organu.
Zakaz ten już obowiązuje w polskiej ustawie AML — nie jest nowością wprowadzaną dopiero w 2027 roku. Nie wyklucza nakłaniania klienta do odstąpienia od nielegalnego działania.
Scenariusz B: Adwokat ustalający sytuację prawną klienta, obrońca i pełnomocnik procesowy
Szczególna ochrona obejmuje informacje uzyskiwane przy:
- Ustalaniu sytuacji prawnej klienta: analizie dokumentów i ocenie jego praw, obowiązków oraz odpowiedzialności.
- Obronie i reprezentacji w postępowaniu sądowym: również przy doradzaniu w sprawie wszczęcia lub uniknięcia postępowania, przed jego rozpoczęciem, w toku i po zakończeniu.
- Wykonywaniu funkcji obrońcy: w szczególności w sprawach karnych i karnoskarbowych.
Nie jest to całkowite wyłączenie z AMLR. Przepisy przewidują określone zwolnienia, w szczególności z obowiązku raportowania informacji objętych ochroną. Nie mają one zastosowania m.in. wtedy, gdy prawnik uczestniczy w praniu pieniędzy, udziela porad w takim celu lub wie, że klient poszukuje porady służącej takiemu procederowi.
Jakich danych będzie mógł żądać sprzedawca?
Przy transakcji objętej obowiązkiem identyfikacji wymagane mogą być:
- imiona i nazwiska;
- miejsce i pełna data urodzenia;
- obywatelstwo;
- miejsce zwykłego pobytu;
- w stosownych przypadkach — krajowy numer identyfikacyjny, którym w Polsce jest PESEL.
Weryfikacja będzie mogła odbywać się na podstawie dokumentu tożsamości lub odpowiedniego środka identyfikacji elektronicznej. W zależności od okoliczności mogą być potrzebne również informacje o beneficjencie rzeczywistym, celu transakcji i źródle środków.
Jeżeli wymaganych czynności nie można wykonać, podmiot zobowiązany co do zasady powinien odmówić przeprowadzenia transakcji.
Podsumowanie progów finansowych i limitów
| Rodzaj transakcji lub towar | Próg finansowy | Weryfikacja lub obowiązek |
|---|---|---|
| Sporadyczna transakcja gotówkowa u podmiotu zobowiązanego | Od 3 000 euro | Zasadniczo identyfikacja i weryfikacja tożsamości klienta. |
| Sporadyczna transakcja u podmiotu zobowiązanego — także kartą lub przelewem | Od 10 000 euro | Identyfikacja i weryfikacja klienta oraz beneficjenta rzeczywistego, ustalenie celu i charakteru transakcji, a w razie potrzeby — źródła środków. |
| Płatność gotówkowa za towary lub usługi w obrocie zawodowym | Do 10 000 euro | Maksymalny limit unijny; możliwe niższe limity krajowe. Okazanie dowodu nie pozwala przekroczyć limitu. |
| Handel dobrami kultury, w tym dziełami sztuki | Od 10 000 euro | Identyfikacja i weryfikacja klienta oraz beneficjenta rzeczywistego, ustalenie celu i charakteru transakcji, a w razie potrzeby — źródła środków. |
| Biżuteria, wyroby złotnicze i srebrnicze, zegary i zegarki | Powyżej 10 000 euro | Identyfikacja i weryfikacja klienta oraz beneficjenta rzeczywistego, ustalenie celu i charakteru transakcji, a w razie potrzeby — źródła środków. |
| Pojazdy silnikowe | Powyżej 250 000 euro | Identyfikacja i weryfikacja klienta oraz beneficjenta rzeczywistego, ustalenie celu i charakteru transakcji, a w razie potrzeby — źródła środków. Dodatkowo zgłoszenie do GIIF transakcji objętych art. 74 AMLR. |
| Określone statki powietrzne i jednostki pływające | Powyżej 7 500 000 euro | Identyfikacja i weryfikacja klienta oraz beneficjenta rzeczywistego, ustalenie celu i charakteru transakcji, a w razie potrzeby — źródła środków. Dodatkowo zgłoszenie do GIIF transakcji objętych art. 74 AMLR. |
| Sporadyczna transakcja w kryptoaktywach u dostawcy usług | Od 1 000 euro | Identyfikacja i weryfikacja klienta oraz beneficjenta rzeczywistego, ustalenie celu i charakteru transakcji i zastosowanie pozostałych wymaganych środków. Poniżej progu również identyfikacja i weryfikacja klienta. |
| Pośrednictwo w najmie nieruchomości | Czynsz od 10 000 euro miesięcznie | Identyfikacja i weryfikacja klienta oraz beneficjenta rzeczywistego, ustalenie celu i charakteru stosunków gospodarczych, a w razie potrzeby — źródła środków. |
Przy ustalaniu progów uwzględnia się transakcje powiązane. Podział jednej płatności na kilka części nie wyłącza obowiązków. Podejrzenie prania pieniędzy może wymagać zastosowania procedur niezależnie od kwoty.
Sankcje i kary
Towarzysząca AMLR dyrektywa 2024/1640 przewiduje zróżnicowany system sankcji.
Instytucje kredytowe i finansowe: ustawowe maksimum kar dla osób prawnych ma wynosić co najmniej 10 mln euro albo 10% rocznego obrotu — zależnie od tego, która kwota jest wyższa. Dla osób fizycznych w tym reżimie przewidziano maksimum wynoszące co najmniej 5 mln euro.
Nie są to jednolite limity dla wszystkich przedsiębiorców. Szczegółowe zasady odpowiedzialności wymagają uwzględnienia przepisów krajowych wdrażających dyrektywę.
Najczęstsze pytania
Czy przy każdych zakupach trzeba będzie podać PESEL?
Nie. Obowiązek zależy od objęcia sprzedawcy i transakcji przepisami AML.
Czy płatność kartą zwalnia z identyfikacji?
Nie. Przy określonych transakcjach obowiązki występują niezależnie od sposobu zapłaty.
Czy można podzielić płatność, aby uniknąć kontroli?
Transakcje powiązane są uwzględniane łącznie. Sam podział zapłaty na raty nie wyłącza obowiązków.
Czy po okazaniu dowodu można zapłacić gotówką ponad limit?
Nie. Identyfikacja klienta nie uchyla ograniczenia płatności gotówkowych.
Czy unijny limit gotówki obejmuje prywatną sprzedaż między osobami fizycznymi?
Nie obejmuje płatności między osobami fizycznymi, które nie działają w charakterze zawodowym.
Jaki jest cel nowych regulacji?
Celem AMLR jest utrudnienie wprowadzania do legalnego obrotu majątku pochodzącego z przestępstw oraz przeciwdziałanie finansowaniu terroryzmu. Wspólne zasady mają ograniczyć wykorzystywanie różnic między systemami państw członkowskich.
Pranie pieniędzy nie musi odbywać się wyłącznie przez rachunki bankowe. Złoto, dzieła sztuki czy luksusowe przedmioty mogą same w sobie stanowić walutę wykorzystywaną w procederze prania brudnych pieniędzy. Dlatego obowiązki obejmują ustalenie, kto rzeczywiście stoi za transakcją, w czyim imieniu działa i — gdy wymagają tego okoliczności — skąd pochodzą środki.
Czy pamiętacie film „Księgowy” z Benem Affleckiem?
Christian Wolff, genialny księgowy pracujący dla organizacji przestępczych, przyjmuje wynagrodzenie m.in. w sztabkach złota i dziełach sztuki. W jego świecie obraz znanego malarza jest nie tylko dekoracją — może być również honorarium.
Jego tożsamość próbują ustalić śledczy amerykańskiego Departamentu Skarbu. Przyjmowanie wartościowych przedmiotów zamiast zwykłych przelewów dobrze ilustruje trudność w śledzeniu takich rozliczeń: majątek zmienia właściciela, choć na rachunek bankowy nie wpływa zapłata.
To filmowy obraz problemu, któremu mają przeciwdziałać przepisy AML: za wartościowym przedmiotem może kryć się historia pieniędzy, której nie pokaże sam paragon.
Bezpieczeństwo finansowe a granice kontroli państwa
Nowe przepisy rodzą jednak pytania o granice ingerencji państwa w prywatność, zakres gromadzonych danych oraz ochronę tajemnicy zawodowej, w tym adwokackiej. Obowiązki identyfikowania klientów i zgłaszania podejrzanych transakcji wymagają pogodzenia skutecznego zwalczania przestępczości z prawem do poufnej pomocy prawnej. Kluczowe będzie to, czy stosowanie regulacji pozostanie proporcjonalne do ryzyka i nie doprowadzi do nadmiernej kontroli legalnych transakcji.