Odrzucenie spadku przez rodzica nie zawsze zamyka sprawę dziedziczenia w rodzinie. Może sprawić, że do spadku zostanie powołane jego dziecko. Jeżeli zmarły pozostawił niespłacone kredyty, pożyczki lub inne zobowiązania, trzeba sprawdzić również sytuację małoletniego.
Nie w każdej sprawie odrzucenie spadku w imieniu dziecka wymaga zezwolenia sądu. Przepisy przewidują uproszczoną procedurę, ale skorzystanie z niej zależy od spełnienia określonych warunków.
Odrzuciłam spadek. Czy moje dziecko też musi go odrzucić?
Osoba, która odrzuciła spadek, jest traktowana przy dziedziczeniu tak, jakby nie dożyła śmierci spadkodawcy. W określonych sytuacjach w jej miejsce wchodzą jej dzieci.
Przykładowo: po śmierci zadłużonego dziadka jego córka odrzuca spadek. Przy dziedziczeniu ustawowym do spadku mogą zostać powołane jej dzieci, czyli wnuki zmarłego. Oświadczenie złożone przez matkę wyłącznie we własnym imieniu nie obejmuje jej dzieci.
Nie oznacza to jednak, że po każdym zadłużonym krewnym trzeba składać oświadczenia za wszystkich małoletnich w rodzinie. Najpierw należy ustalić, czy konkretne dziecko rzeczywiście zostało powołane do dziedziczenia. Znaczenie mają stopień pokrewieństwa, testament, wcześniejsze odrzucenia spadku oraz przepisy właściwe ze względu na datę śmierci spadkodawcy.
Ile czasu jest na odrzucenie spadku w imieniu dziecka?
Co do zasady termin wynosi sześć miesięcy od uzyskania wiedzy o tytule powołania do spadku. W przypadku małoletniego znaczenie ma wiedza jego przedstawiciela ustawowego.
Nie zawsze będzie to dzień śmierci krewnego. Jeżeli dziecko dochodzi do dziedziczenia wskutek odrzucenia spadku przez rodzica, termin najczęściej rozpoczyna się w związku z tym odrzuceniem i uzyskaniem wiedzy, że spadkobiercą zostało dziecko.
Nie należy czekać na pismo z sądu, banku ani od komornika. Termin może biec, mimo że rodzina nie otrzymała żadnego urzędowego zawiadomienia. Nie rozpoczyna się też automatycznie dopiero w dniu poznania wysokości zadłużenia.
Kiedy można odrzucić spadek bez zezwolenia sądu?
Uproszczenie obowiązujące od 15 listopada 2023 r. dotyczy sytuacji opisanej w art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
Najważniejsze warunki to:
- dziecko zostało powołane do dziedziczenia wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica;
- rodzic dokonujący czynności ma władzę rodzicielską w tym zakresie;
- rodzice działają wspólnie albo jeden z nich działa za zgodą drugiego, któremu również przysługuje w tym zakresie władza rodzicielska;
- spadek odrzucają również inni zstępni rodziców dziecka, którzy dochodzą do tego dziedziczenia.
Ostatni warunek wymaga sprawdzenia sytuacji rodzinnej, w tym rodzeństwa dziecka. Jeżeli innych zstępnych nie ma, należy wskazać tę okoliczność. Jeżeli natomiast inne dziecko dziedziczy i zachowuje spadek, nie można automatycznie korzystać z uproszczonej procedury wobec małoletniego.
Rodzic składa odpowiednie oświadczenia dotyczące m.in. władzy rodzicielskiej, zgody drugiego rodzica i wcześniejszego odrzucenia spadku. Są one składane pod rygorem odpowiedzialności karnej za podanie nieprawdy.
Kiedy zezwolenie sądu nadal jest potrzebne?
Zezwolenie jest potrzebne, gdy nie zachodzą przesłanki ustawowego wyjątku. Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy:
- dziecko dziedziczy bezpośrednio po zmarłym rodzicu;
- zostało powołane do spadku w testamencie, niezależnie od odrzucenia spadku przez rodzica;
- rodzice nie są zgodni co do odrzucenia;
- nie jest spełniony warunek dotyczący innych zstępnych.
Jeżeli tylko jednemu rodzicowi przysługuje władza rodzicielska albo została ona ograniczona, trzeba zbadać podstawę i zakres jego uprawnień. Sam fakt, że dziecko mieszka z jednym rodzicem, nie rozstrzyga, kto może dokonać tej czynności.
Odrębnej oceny wymaga również sytuacja dziecka pozostającego pod opieką prawną. Wyjątku przewidzianego dla rodziców nie należy automatycznie stosować do opiekuna.
Do którego sądu złożyć wniosek?
Jeżeli zezwolenie jest wymagane, zasadniczo sprawę rozpoznaje sąd opiekuńczy — najczęściej wydział rodzinny i nieletnich sądu rejonowego właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka.
Jeżeli jednak toczy się już postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, zezwolenie wydaje sąd spadku. Dlatego przed złożeniem wniosku trzeba ustalić, czy taka sprawa została wszczęta, oraz podać jej sygnaturę, jeśli jest znana.
Czy oczekiwanie na rozstrzygnięcie sądu chroni termin?
Jeżeli odrzucenie spadku wymaga zezwolenia sądu, bieg sześciomiesięcznego terminu ulega zawieszeniu na czas postępowania o to zezwolenie. Wniosek należy złożyć, zanim termin upłynie.
Zawieszenie nie oznacza, że po zakończeniu sprawy rodzice zawsze otrzymują nowe sześć miesięcy. Co do zasady pozostaje niewykorzystana część terminu.
Uzyskanie zezwolenia sądu nie jest jeszcze odrzuceniem spadku. Po uzyskaniu prawomocnego zezwolenia należy złożyć właściwe oświadczenie w imieniu dziecka.
Przepisy przewidują ponadto, że do zachowania terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o odrzuceniu spadku. Jest to inny wniosek niż wniosek o zezwolenie na dokonanie tej czynności. Samo umówienie wizyty u notariusza nie zabezpiecza terminu.
Jakie dokumenty przygotować?
Przed wizytą u notariusza lub złożeniem wniosku warto zgromadzić:
- odpis aktu zgonu spadkodawcy;
- odpis aktu urodzenia dziecka oraz jego numer PESEL;
- dokument tożsamości rodzica lub rodziców;
- dokument potwierdzający wcześniejsze odrzucenie spadku przez rodzica;
- dane znanych spadkobierców oraz informacje o ich oświadczeniach spadkowych;
- testament lub informacje o nim, jeżeli istnieje;
- orzeczenia dotyczące władzy rodzicielskiej, jeżeli były wydawane;
- prawomocne zezwolenie sądu, jeżeli jest wymagane.
W sprawie o zezwolenie warto przedstawić również dokumenty pokazujące sytuację majątkową zmarłego: wezwania do zapłaty, pisma komornicze, informacje o kredytach, zaległościach i składnikach majątku.
Nie chodzi wyłącznie o wykazanie, że zmarły miał długi. Sąd ocenia, czy odrzucenie spadku służy interesowi dziecka. Znaczenie ma zatem również to, czy spadek obejmuje wartościowy majątek. Dokładny zestaw dokumentów należy dostosować do sytuacji rodzinnej i wybranej procedury.
Gdzie złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku?
Oświadczenie można złożyć przed notariuszem albo przed sądem. Rodzic działa jako przedstawiciel ustawowy dziecka i powinien wyraźnie wskazać, że odrzuca spadek w jego imieniu.
Jeżeli spełnione są warunki działania bez zezwolenia sądu, można przejść bezpośrednio do złożenia oświadczenia. Jeżeli zezwolenie jest wymagane, należy najpierw je uzyskać.
Nie można co do zasady zachować majątku z danego spadku, a odrzucić jedynie związanych z nim długów. Odrzucenie obejmuje spadek, a nie wybrane zobowiązania. Złożonego oświadczenia nie można też swobodnie odwołać.
Co się stanie, jeśli rodzice nie odrzucą spadku w terminie?
Według obecnych zasad brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Odpowiedzialność za długi jest wówczas zasadniczo ograniczona do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie lub spisie inwentarza.
Nie oznacza to jednak, że dziecko nie dziedziczy ani że wszystkie sprawy związane z długami znikają. Może być konieczne ustalenie majątku spadkowego, sporządzenie wykazu lub spisu inwentarza oraz podjęcie obrony przed roszczeniami wierzycieli. Ograniczenie odpowiedzialności dotyczy jej wysokości, a nie wyłącznie możliwości egzekucji z odziedziczonych przedmiotów.
Czy można odrzucić spadek po upływie sześciu miesięcy?
W określonych przypadkach możliwe jest sądowe uchylenie się od skutków niezłożenia oświadczenia w terminie, jeżeli nastąpiło to pod wpływem prawnie istotnego błędu lub groźby.
Nie jest to zwykłe „przywrócenie terminu”. Konieczne jest wykazanie ustawowych przesłanek, złożenie odpowiednich oświadczeń i uzyskanie zatwierdzenia sądu. Samo stwierdzenie, że rodzic nie znał przepisów albo zapomniał o terminie, nie gwarantuje korzystnego rozstrzygnięcia.
Od czego zacząć?
Najpierw należy ustalić, czy dziecko rzeczywiście dziedziczy i kiedy rozpoczął się termin na złożenie oświadczenia. Następnie sprawdzić, czy można działać bez zezwolenia sądu, oraz zgromadzić dokumenty. Dopiero prawidłowo złożone oświadczenie o odrzuceniu spadku kończy ten etap sprawy.
W sprawach dotyczących dawniej otwartych spadków trzeba dodatkowo uwzględnić przepisy przejściowe. Jeżeli dziecko mieszka za granicą lub spadkodawca miał tam miejsce zwykłego pobytu, konieczne może być również ustalenie właściwego prawa i sądu.
Podstawa prawna: art. 101 § 3–4 i art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego; art. 1015, 1018–1020 oraz 1030–1031 Kodeksu cywilnego; art. 640¹ i 641 Kodeksu postępowania cywilnego.
Źródła:
Kodeks cywilny — tekst ujednolicony
ustawa wprowadzająca uproszczenia w odrzucaniu spadku w imieniu dziecka
Adwokat Barbara Kardynia
Kancelaria Adwokacka Barbara Kardynia
Telefon: +48 795 674 344
E-mail: b_kardynia@icloud.com
Strona internetowa: adwokatkardynia.pl