Dochodzenie roszczeń w dobie sankcji. Czy TSUE zmieni sytuację wierzycieli?
Zamrożenie majątku, zakaz zaspokajania roszczeń i przedawnienie w świetle prawa Unii Europejskiej oraz orzecznictwa sądowego.
Czy wierzyciel może skutecznie dochodzić przed sądem zapłaty, jeżeli jedna ze stron została objęta sankcjami gospodarczymi? Czy sąd powinien oddalić powództwo, mimo że wierzytelność jest w pełni zasadna, czy też może zasądzić świadczenie i zawiesić możliwość wykonania wyroku do czasu zniesienia sankcji? A jeśli przedawnienie biegnie, czy wieloletnie zamrożenie aktywów może prowadzić do definitywnej utraty roszczenia?
Pytania te nabierają szczególnego znaczenia w związku z rozbudowanym systemem sankcji gospodarczych Unii Europejskiej. Problemy dotyczą nie tylko przedsiębiorstw rosyjskich, ale również banków, inwestorów, kontrahentów handlowych, klubów piłkarskich oraz osób i podmiotów, które nie zostały bezpośrednio objęte sankcjami, lecz pozostają w stosunkach prawnych z podmiotami sankcjonowanymi.
Wbrew pozorom nie chodzi wyłącznie o możliwość wykonania przelewu bankowego. Sankcje mogą oddziaływać także na postępowanie rozpoznawcze, dopuszczalność zabezpieczenia roszczenia, wykonanie orzeczenia arbitrażowego i bieg terminów przedawnienia.
Szczególnie istotne są dwa przepisy rozporządzenia Rady (UE) nr 269/2014 — art. 2 i art. 11. Choć oba służą zapewnieniu skuteczności sankcji, ich zakres i konsekwencje prawne są odmienne.
Art. 2 rozporządzenia nr 269/2014 — zamrożenie środków finansowych i zakaz ich udostępniania
Artykuł 2 rozporządzenia nr 269/2014 ustanawia dwa podstawowe obowiązki.
Pierwszy wynika z ust. 1 i polega na zamrożeniu środków finansowych oraz zasobów gospodarczych należących do osób i podmiotów objętych sankcjami, pozostających w ich posiadaniu, faktycznym władaniu lub pod ich kontrolą.
Drugi, określony w ust. 2, zakazuje bezpośredniego lub pośredniego udostępniania tym podmiotom środków finansowych i zasobów gospodarczych.
Pojęcie zamrożenia jest znacznie szersze niż blokada rachunku bankowego. Obejmuje zakaz dokonywania czynności prawnych, które mogłyby zmienić stan prawny, przeznaczenie lub możliwość wykorzystania zamrożonego majątku.
Z perspektywy prawa cywilnego istotne jest jednak to, że zamrożenie aktywów nie jest równoznaczne z ich konfiskatą. Nie powoduje automatycznego przeniesienia własności na państwo ani wygaśnięcia zobowiązań cywilnoprawnych.
Jeżeli wierzycielowi przysługuje roszczenie o zapłatę wobec osoby objętej sankcjami, samo zastosowanie art. 2 nie oznacza, że jego wierzytelność przestaje istnieć.
Wierzyciel może zatem posiadać w pełni wymagalne roszczenie, które zostało potwierdzone prawomocnym wyrokiem, a mimo to nie mieć możliwości uzyskania zaspokojenia z zamrożonego majątku dłużnika.
Podobnie przedstawia się sytuacja, gdy sankcjami objęty jest wierzyciel. Samo jego umieszczenie na liście sankcyjnej nie oznacza automatycznego zakazu sądowego dochodzenia wierzytelności, choć możliwość zapłaty i wykorzystania otrzymanych środków podlega szczególnym ograniczeniom.
Należy przy tym pamiętać o wyjątkach przewidzianych w rozporządzeniu. Art. 5 i 6 dopuszczają w określonych sytuacjach uzyskanie zezwolenia właściwego organu na uwolnienie zamrożonych aktywów. Z kolei art. 7 reguluje możliwość księgowania określonych płatności na zamrożonych rachunkach, pod warunkiem dalszego zamrożenia środków.
Nie można więc przyjmować, że każda płatność związana z podmiotem sankcjonowanym jest zawsze i bez wyjątku niedopuszczalna.
Art. 11 — zakaz zaspokajania roszczeń. Regulacja znacznie dalej idąca
Zupełnie inny charakter ma art. 11 rozporządzenia nr 269/2014, określany jako klauzula no claims. Przepis ten stanowi, że nie podlegają zaspokojeniu określone roszczenia wynikające z umów i transakcji, których wykonanie zostało zakłócone przez środki ograniczające ustanowione rozporządzeniem. Kluczowe jest użyte przez prawodawcę sformułowanie „nie są zaspokajane żadne roszczenia”.
Nie chodzi wyłącznie o ograniczenie technicznej możliwości dokonania płatności. Regulacja ma również chronić kontrahentów przestrzegających prawa sankcyjnego przed negatywnymi konsekwencjami odmowy wykonania świadczeń zakazanych przez prawo unijne. Zakres art. 11 jest szeroki. Obejmuje między innymi roszczenia o wykonanie zobowiązań umownych, tj. żądanie dostawy towaru lub wykonania usług, zapłaty ceny lub innej należności głównej wynikającej z kontraktu, którego realizację uniemożliwiły sankcje, jak również żądanie zapłaty odszkodowania przez podmiot z UE z uwagi na sankcje, świadczenia z gwarancji bankowych, ubezpieczeniowych czy akredytywy, roszczenia wzajemne, w tym zarzut potrącenia podnoszony przez podmioty objęte sankcjami, oraz żądania uznania lub wykonania wyroków sądowych i orzeczeń arbitrażowych.
Kto jest objęty art. 11?
Dla zastosowania tego przepisu nie wystarczy ustalenie, że stroną umowy jest przedsiębiorstwo pochodzące z Rosji. Zgodnie z art. 11 ust. 1 zakaz dotyczy określonych roszczeń dochodzonych przez osoby i podmioty wymienione w załączniku I oraz osoby działające za ich pośrednictwem lub w ich imieniu. W aktualnej wersji rozporządzenia, po zmianach obowiązujących w 2026 r., dodano również lit. c, obejmującą wskazaną w przepisie kategorię osób i podmiotów z państw trzecich, z wyłączeniem określonych państw partnerskich, udostępniających środki lub zasoby w sposób zakazany rozporządzeniem.
Artykuł 11 ust. 2 przewiduje ponadto szczególne rozwiązanie dotyczące ciężaru dowodu. W postępowaniu zmierzającym do zaspokojenia roszczenia to podmiot dochodzący świadczenia ma wykazać, że jego zaspokojenie nie jest zakazane.
Jednocześnie ust. 3 zachowuje prawo do sądowej kontroli legalności niewykonania zobowiązań umownych. Powstaje zatem zasadniczy problem: skoro wierzyciel może wystąpić do sądu, ale sądowi nie wolno dopuścić do zaspokojenia określonego roszczenia, jaki powinien być wynik postępowania? Czy sąd powinien oddalić powództwo z uwagi na sankcje, nawet gdy roszczenie jest zasadne?
Sądy holenderski i litewski oddaliły powództwa z powodu sankcji. Czy opinia rzecznika generalnego i przyszły wyrok TSUE zmienią linię orzeczniczą?
Dotychczasowa praktyka sądów państw członkowskich Unii Europejskiej pokazuje, że art. 11 rozporządzeń sankcyjnych, ustanawiający klauzulę no claims, może stanowić samodzielną podstawę oddalenia powództwa. Co szczególnie istotne, dotyczy to również sytuacji, w których istnienie zobowiązania nie budzi wątpliwości lub sąd przyjmuje, że dochodzone roszczenie jest zasadne na gruncie prawa cywilnego.
Powstaje zatem pytanie, czy stanowisko rzecznika generalnego TSUE Rimvydasa Norkusa, wyrażone w opinii z 4 września 2025 r. w sprawie C-480/24, Čiekuri-Shishki, zapowiada radykalną zmianę podejścia do rozstrzygania takich sporów.
Sąd w Amsterdamie — oddalenie powództwa o zwrot zaliczek
15 stycznia 2025 r. Sąd Rejonowy w Amsterdamie wydał wyrok w sprawie ECLI:NL:RBAMS:2025:342, dotyczącej roszczeń cypryjskiej spółki Techisle Trading Ltd, wcześniej działającej pod nazwą Isolin Trade and Invest Ltd, wobec NetApp Ireland Limited i NetApp B.V.
Spór wynikał z umów dystrybucyjnych dotyczących produktów i usług informatycznych przeznaczonych dla rosyjskich odbiorców. Cypryjska spółka domagała się zwrotu kwot zapłaconych z góry za świadczenia, których realizacja została zakłócona przez sankcje nałożone na Rosję. Sąd zastosował art. 11 rozporządzenia nr 833/2014. W pkt 4.3 uzasadnienia przyjął, że nawet gdyby odstąpienie od umów lub ich rozwiązanie wywołało przewidziany prawem cywilnym obowiązek zwrotu otrzymanych świadczeń, roszczenia powódki nie mogłyby zostać uwzględnione ze względu na przepisy sankcyjne. W pkt 4.10 sąd podkreślił szeroki zakres pojęcia roszczenia w rozumieniu art. 11, uznając, że obejmuje ono także żądania restytucyjne związane ze zwrotem wcześniej dokonanych płatności. Z kolei w pkt 4.13–4.15 ustalił, że cypryjska spółka działała w interesie rosyjskich odbiorców końcowych oraz pośredników handlowych. Zaspokojenie jej roszczenia mogłoby bowiem ostatecznie przynieść korzyść podmiotom rosyjskim objętym zakresem art. 11 ust. 1 lit. b rozporządzenia nr 833/2014.
Sąd uznał zatem, że powódka podlega art. 11 ust. 1 lit. c jako podmiot działający na rzecz określonych podmiotów rosyjskich. Istotne jest również to, że sąd nie uwzględnił żądania deklaratoryjnego, stwierdzając brak samodzielnego interesu powódki w uzyskaniu takiego rozstrzygnięcia, skoro miałoby ono służyć wyłącznie dochodzeniu zakazanego zwrotu pieniędzy. Nie dopuścił także obejścia sankcji poprzez powołanie się na bezpodstawne wzbogacenie.
Ostatecznie sąd oddalił powództwo w całości, obciążając powódkę kosztami postępowania.
Wyrok Sądu w Amsterdamie z 15 stycznia 2025 r., ECLI:NL:RBAMS:2025:342
Sąd Najwyższy Litwy — odmowa zasądzenia bezspornej należności
Jeszcze bardziej interesujące rozstrzygnięcie zapadło 27 czerwca 2024 r. przed Sądem Najwyższym Litwy w sprawie e3K-3-139-701/2024, Vydmantai wind park przeciwko Elektrum Lietuva.
Przedmiotem sporu były roszczenia wynikające z umowy sprzedaży energii elektrycznej. Powodowa spółka dochodziła między innymi zapłaty za dostarczoną energię. Ustalono jednak jej powiązania z podmiotem kontrolowanym przez osobę objętą sankcjami gospodarczymi. Sąd Najwyższy Litwy uznał, że art. 11 rozporządzenia nr 269/2014 stoi na przeszkodzie uwzględnieniu żądania zapłaty za energię dostarczoną w okresie obowiązywania odpowiednich ograniczeń i oddalił powództwo.
Orzeczenie Sądu Najwyższego Litwy z 27 czerwca 2024 r., e3K-3-139-701/2024
PRZEŁOM W ORZECZNICTWIE
Sprawa łotewska C-480/24 Čiekuri-Shishki — sąd zasądził pożyczkę, a następnie pojawił się problem sankcji
Na tle tego problemu szczególne znaczenie ma sprawa C-480/24, dotycząca dwóch łotewskich spółek: Čiekuri-Shishki SIA i Country Heli SIA.
19 maja 2015 r. strony zawarły umowę pożyczki na kwotę 3 407 347,10 euro. Pożyczkobiorca nie zwrócił środków, dlatego 19 stycznia 2023 r. wierzyciel wystąpił z powództwem o zapłatę należności głównej i odsetek. 13 września 2023 r. sąd rejonowy w Rydze uwzględnił powództwo i zasądził dochodzoną należność. Wyrok uprawomocnił się 4 października 2023 r., a następnie został wydany tytuł wykonawczy.
Problem polegał jednak na strukturze właścicielskiej pozwanej spółki. Połowa udziałów Country Heli należała do powódki. Pozostałe 50% posiadała cypryjska spółka Abacus (Cyprus) Limited, której beneficjentem rzeczywistym była osoba fizyczna objęta sankcjami unijnymi. Sąd pierwszej instancji nie zbadał, czy te powiązania miały znaczenie dla stosowania rozporządzenia nr 269/2014. Pełniący obowiązki prokuratora generalnego zakwestionował wyrok, powołując się na możliwość obejścia sankcji. W rezultacie sprawa trafiła przed łotewski Sąd Najwyższy, który 8 lutego 2024 r. zawiesił wykonanie zaskarżonego orzeczenia, a następnie skierował pytania prejudycjalne do TSUE.
Należy podkreślić, że w tej sprawie powódka nie została automatycznie uznana za podmiot sankcjonowany. Ustalono natomiast powiązania kapitałowe dotyczące pozwanej, które mogły wymagać dalszej weryfikacji. Było to istotne także dlatego, że art. 2 i art. 11 nie mają identycznego zakresu. Samo posiadanie udziałów przez podmiot związany z osobą sankcjonowaną nie przesądza jeszcze, że każda czynność i każde roszczenie w ramach tej struktury są zakazane.
Sprawa ujawniła kilka problemów prawnych: obowiązek sądu badania sankcji z urzędu, znaczenie powiązań kapitałowych, skutki wydania wyroku zasądzającego oraz możliwość ograniczenia jego wykonalności.
Opinia rzecznika generalnego Norkusa — czy sąd może zasądzić roszczenie i zawiesić wykonanie wyroku?
4 września 2025 r. rzecznik generalny TSUE Rimvydas Norkus przedstawił opinię w sprawie C-480/24. Jest to jedno z najważniejszych opracowań dotyczących procesowych skutków sankcji gospodarczych, ponieważ rzecznik podjął próbę wyjaśnienia relacji pomiędzy unijnym zakazem zaspokajania roszczeń a prawem do sądu.
Obowiązek sądu badania sankcji z urzędu — pkt 50–60 opinii
Rzecznik uznał, że sąd krajowy powinien badać z urzędu, czy do stron postępowania znajdują zastosowanie art. 2 i art. 11 rozporządzenia, jeżeli istnieją poszlaki wskazujące na taką możliwość. Nie chodzi o obowiązek przeprowadzania nieograniczonego dochodzenia w każdej sprawie cywilnej. Jednak, gdy okoliczności wskazują na powiązania z osobami objętymi sankcjami, sąd nie powinien pozostawać bierny. Może wykorzystywać swoje kompetencje procesowe, a także zwracać się do właściwych organów państwowych o informacje.
W konsekwencji nawet brak zarzutu sankcyjnego ze strony pozwanego nie musi zwalniać sądu z obowiązku zbadania kwestii zgodności orzeczenia z prawem unijnym.
Pierwszeństwo prawa unijnego a wykonywanie umów — pkt 65–70
W kolejnej części opinii rzecznik analizuje skutki sankcji dla zobowiązań cywilnoprawnych. Wskazuje, że pierwszeństwo prawa Unii Europejskiej powoduje faktyczne wstrzymanie wykonywania zobowiązań umownych w zakresie, w którym ich realizacja naruszałaby obowiązujące sankcje. Nie oznacza to jednak automatycznej nieważności całej umowy. Rzecznik odróżnia czasową niemożliwość wykonania zobowiązania od samego istnienia praw wynikających z kontraktu. Ma to znaczenie także dla art. 11, który służy ochronie kontrahenta przed żądaniami związanymi z niewykonaniem umowy spowodowanym przestrzeganiem sankcji.
Najważniejsze rozstrzygnięcie interpretacyjne — pkt 71–79
W tej części opinii Norkus odnosi się wprost do pytania, czy art. 11 zakazuje sądowi merytorycznego rozpoznania roszczenia. Rzecznik wyjaśnia, że rozporządzenie nie harmonizuje szczegółowo przepisów postępowania cywilnego państw członkowskich. Prawo krajowe określa zatem instrumenty procesowe służące wykonaniu obowiązków sankcyjnych, ale musi zapewniać ich skuteczność. W pkt 74 rzecznik stwierdza, że sąd jest zobowiązany zapobiec zaspokojeniu roszczenia objętego art. 11.
Natomiast w pkt 75 dopuszcza rozwiązanie, w którym sąd rozpoznaje roszczenie co do istoty, a w sentencji wyroku zamieszcza klauzulę wyłączającą jego wykonanie przez okres obowiązywania odpowiedniego zakazu.
W pkt 76 i 77 rzecznik dodatkowo rozróżnia roszczenia objęte zakazem od roszczeń, których wykonania sankcje nie zakłóciły. Te drugie mogą zostać zasądzone również wtedy, gdy dochodzi ich osoba znajdująca się na liście sankcyjnej.
Wskazuje także możliwość zawieszenia postępowania, jeżeli przewiduje ją właściwe prawo procesowe.
Z opinii wynika więc, że art. 11 nie powinien być interpretowany jako automatyczny zakaz rozpoznawania sprawy co do istoty. Istotne jest natomiast, aby orzeczenie nie doprowadziło do skutku sprzecznego z sankcjami.
Czy znaczenie ma to, kto jest powodem, a kto pozwanym? — pkt 80–86
Rzecznik podkreśla również, że art. 11 odnosi się do konkretnego roszczenia, a nie wyłącznie do formalnego oznaczenia stron procesu.
Osoba objęta sankcjami może przecież uczestniczyć w postępowaniu jako pozwany, a jednocześnie przedstawiać własne żądania, na przykład w drodze powództwa wzajemnego lub zarzutu potrącenia. Dlatego nie wystarcza mechaniczne stwierdzenie, że powód nie figuruje na liście sankcyjnej albo że pozwany jest powiązany z podmiotem sankcjonowanym. Należy ustalić, komu przysługuje konkretne roszczenie, kto odniesie korzyść z jego zaspokojenia i czy jego uwzględnienie naruszy odpowiedni zakaz.
Na dzień 31 października 2026 r. postępowanie w sprawie C-480/24 pozostaje niezakończone. Stanowisko rzecznika wyznacza jednak bardzo istotny kierunek wykładni: istnienie roszczenia nie musi oznaczać możliwości jego aktualnego zaspokojenia, a brak możliwości zaspokojenia nie musi oznaczać konieczności odmowy sądowego rozpoznania sprawy ani też automatycznego oddalenia powództwa.
Czy art. 11 prowadzi do oddalenia powództwa?
To zagadnienie nadal budzi istotne wątpliwości procesowe. Jeżeli zastosowanie ma wyłącznie art. 2, samo zamrożenie aktywów zasadniczo nie uzasadnia oddalenia powództwa o zapłatę.
Inaczej wygląda sytuacja przy art. 11. Gdy żądanie objęte jest zakazem zaspokojenia, sąd nie może wydać rozstrzygnięcia prowadzącego do obejścia tego zakazu. Nie oznacza to jednak, że każda taka sprawa musi zakończyć się oddaleniem powództwa.
Możliwe rozwiązania zależą od prawa procesowego i rodzaju zgłoszonego żądania. Należy rozważyć dopuszczalność ustalenia istnienia wierzytelności, wydania orzeczenia zasądzającego świadczenie z zawieszeniem jego wykonania bądź zawieszenia postępowania w sprawie.
Sankcje nie zawsze oznaczają niemożność zapłaty
Dla prawidłowej oceny sprawy istotna jest także możliwość legalnego wykonania zobowiązania pomimo sankcji. Art. 7 rozporządzenia nr 269/2014 przewiduje sytuacje, w których środki mogą zostać zaksięgowane na zamrożonym rachunku osoby objętej sankcjami, pod warunkiem dalszego ich zamrożenia. W określonych okolicznościach takie rozwiązanie umożliwia dłużnikowi wykonanie zobowiązania bez naruszania zakazu swobodnego udostępnienia środków.
Nie oznacza to jednak uchylenia wszystkich innych zakazów przewidzianych w rozporządzeniu, w szczególności art. 11.
Z tego względu każda sprawa wymaga oddzielnego zbadania, czy przeszkoda dotyczy rzeczywiście niemożności spełnienia świadczenia, jedynie swobodnego korzystania z otrzymanych środków, czy też zakazu zaspokojenia określonego rodzaju roszczenia.
Dodatkowy problem: orzeczenia arbitrażowe w świetle art. 11
Na szczególną uwagę zasługuje również opinia rzecznika generalnego Andrei Biondiego z 26 lutego 2026 r. w sprawie C-802/24, Reibel.
Sprawa dotyczyła kontraktu pomiędzy belgijskim przedsiębiorstwem a rosyjską spółką Stankoimport. Realizacja dostawy została zakłócona przez sankcje i odmowę wydania pozwolenia eksportowego. Rosyjski kontrahent zażądał zwrotu zapłaconej zaliczki wraz z odsetkami. Spór poddano arbitrażowi, w którym zapadło orzeczenie korzystne dla rosyjskiego przedsiębiorstwa. Rzecznik generalny analizował art. 11 rozporządzenia nr 833/2014, czyli odrębnego aktu sankcyjnego o innym zakresie podmiotowym i przedmiotowym niż rozporządzenie nr 269/2014.
Uznał, że zakaz zaspokajania określonych roszczeń powinien być traktowany jako element porządku publicznego Unii Europejskiej, podlegający kontroli również na etapie sądowego badania orzeczeń arbitrażowych.
Opinia potwierdza znaczenie pytania, czy sam fakt wydania wyroku lub orzeczenia arbitrażowego może wystarczyć do uznania, że roszczenie zostało skutecznie ochronione, jeżeli jego zaspokojenie pozostaje zakazane.
Również sprawa C-802/24, według stanu na 31 października 2026 r., nie została jeszcze rozstrzygnięta wyrokiem TSUE.
Czy obecny system sankcyjny dostatecznie chroni wierzycieli?
Z przedstawionego orzecznictwa wynika wyraźnie, że należy odróżnić trzy etapy realizacji wierzytelności: jej powstanie i wymagalność, uzyskanie orzeczenia sądowego oraz faktyczne zaspokojenie.
Każdy z tych etapów może podlegać odmiennym ograniczeniom.
W mojej ocenie szczególnie istotne jest to, że niemożność wykonania orzeczenia nie zawsze oznacza niemożność jego uzyskania, a prawo do wniesienia pozwu nie jest tożsame z prawem do zaspokojenia roszczenia.
Opinia rzecznika generalnego Norkusa wskazuje możliwość rozpoznania roszczenia co do istoty, a nawet zasądzenia świadczenia przy jednoczesnym zawieszeniu jego wykonania w okresie obowiązywania sankcji. Nie rozstrzyga jednak w sposób ostateczny, czy takie rozwiązanie jest dostępne w każdym krajowym systemie procesowym. Dlatego wielu przedsiębiorców czeka na wyrok TSUE, który zapadnie w omówionych wyżej sprawach.
Konkluzja
Unijne sankcje gospodarcze nie prowadzą automatycznie do wygaśnięcia zobowiązań cywilnoprawnych. Mogą jednak istotnie ograniczać możliwość ich wykonania, dochodzenia określonych świadczeń oraz prowadzenia egzekucji.
Art. 2 rozporządzenia nr 269/2014 koncentruje się na zamrożeniu majątku i zakazie udostępniania środków finansowych oraz zasobów gospodarczych. Natomiast art. 11 ustanawia odrębny zakaz zaspokajania określonych roszczeń związanych z umowami i transakcjami, których wykonanie zakłóciły sankcje.
W takich okolicznościach szczególnego znaczenia nabierają przepisy o przedawnieniu, możliwości jego przerwania, naliczaniu odsetek ustawowych za opóźnienie oraz zakresie sądowej ochrony istniejących wierzytelności. Pojawiają się pytania, czy sankcje należy traktować jako siłę wyższą, czy następczą niemożność świadczenia, o której mowa w art. 475 polskiego kodeksu cywilnego.
To właśnie relacja pomiędzy zakazem zaspokajania roszczeń a skuteczną ochroną wierzyciela pozostaje jednym z najważniejszych problemów prawnych współczesnego systemu sankcyjnego.
adwokat Barbara Kardynia
Podstawy prawne i orzecznictwo
1. Rozporządzenie Rady (UE) nr 269/2014 – tekst skonsolidowany z 28 września 2026 r. — art. 1, 2, 5–7, 10 i 11.
2. Opinia rzecznika generalnego Rimvydasa Norkusa z 4 września 2025 r., C-480/24, Čiekuri-Shishki — w szczególności pkt 50–60 i 65–87.
3. Wniosek prejudycjalny w sprawie C-480/24 — pytania łotewskiego Sądu Najwyższego.
4. Wyrok TSUE z 11 listopada 2021 r., C-340/20, Bank Sepah — ograniczenia dotyczące zabezpieczenia i egzekucji z zamrożonych aktywów.
5. Opinia rzecznika generalnego Andrei Biondiego z 26 lutego 2026 r., C-802/24, Reibel — zakaz zaspokajania roszczeń i kontrola orzeczeń arbitrażowych.
6. Rozporządzenie Rzym I, nr 593/2008 — art. 12 ust. 1 lit. d dotyczący prawa właściwego dla przedawnienia zobowiązań umownych.
7. Kodeks cywilny — art. 121, 123, 124 i 125, dotyczące zawieszenia, przerwania oraz terminów przedawnienia.