BKKancelaria AdwokackaBarbara Kardynia +48 795 674 344
Biało-czerwona flaga Polski rozpostarta nad panoramą Warszawy i Pałacem Kultury i Nauki o zachodzie słońca
Warszawa pod biało-czerwoną flagą

Spór o Trybunał Konstytucyjny. A co z tego ma zwykły obywatel?

adwokat Barbara Kardynia | 2 listopada 2026 r.

Od lat słyszymy o sporze wokół Trybunału Konstytucyjnego. Politycy oskarżają się wzajemnie o łamanie Konstytucji, prawnicy spierają się o legalność powołania sędziów i skutki wydawanych orzeczeń. Kolejne wydarzenia trafiają na pierwsze strony gazet. Przeciętny obywatel obserwuje to wszystko z rosnącym zdumieniem. Być może nie wie, kto aktualnie kieruje Trybunałem, kto może w nim orzekać ani dlaczego część orzeczeń nie trafia do Dziennika Ustaw. Trudno oczekiwać, by osoba niezajmująca się prawem rozstrzygnęła zagadnienia, o które spierają się sami prawnicy.

Ale czy naprawdę musi?

Obywatel ma prawo oczekiwać czegoś znacznie prostszego: że państwo będzie przestrzegało własnej Konstytucji, a jego prawa nie będą zależały od tego, kto aktualnie sprawuje władzę. Problem zaczyna się wtedy, gdy spór o instytucje przestaje być abstrakcyjny, a zaczyna dotyczyć emerytur, podatków, majątku i codziennego życia.

Co prawidłowo działający Trybunał Konstytucyjny mógłby zrobić dla zwykłego obywatela?

Wyobraźmy sobie, że parlament uchwala ustawę naruszającą prawo własności albo pozbawiającą część obywateli przysługujących im praw. Ustawa zostaje podpisana przez Prezydenta i zaczyna obowiązywać. Czy obywatel musi ją zaakceptować tylko dlatego, że została uchwalona przez demokratycznie wybranych polityków?

Nie. I właśnie między innymi po to istnieje Trybunał Konstytucyjny.

Konstytucja jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej. Nawet parlament dysponujący zdecydowaną większością głosów nie może dowolnie ograniczać konstytucyjnych praw i wolności jednostki. Trybunał bada zgodność ustaw z Konstytucją, a stwierdzenie niekonstytucyjności może prowadzić do utraty mocy obowiązującej wadliwego przepisu. Co do zasady skutek ten wiąże się z urzędowym ogłoszeniem orzeczenia; Trybunał może też odroczyć termin utraty mocy przepisu.

Nawet demokratycznie wybrany parlament nie może uchwalać ustaw sprzecznych z Konstytucją. Trybunał ma być instytucją, która w razie potrzeby powie politykom: „Przekroczyliście granice swojej władzy. Ten przepis wyrzucamy do kosza!”.

Trybunał nie tylko jednak bada same ustawy. Dla obywatela szczególnie ważne są także cztery inne możliwości:

Skarga konstytucyjna. Jeżeli ostateczne rozstrzygnięcie w sprawie obywatela (wyrok sądu, decyzję administracyjną) oparto na przepisie naruszającym jego konstytucyjne prawa, może on — po spełnieniu przewidzianych prawem warunków — zakwestionować ten przepis przed Trybunałem.

Pytanie prawne sądu. Sąd rozpoznający np. sprawę emerytalną, podatkową czy dotyczącą własności może zapytać Trybunał o konstytucyjność przepisu, jeśli odpowiedź ma znaczenie dla rozstrzygnięcia.

Możliwość wznowienia sprawy. Wyrok stwierdzający niekonstytucyjność podstawy prawnej prawomocnego orzeczenia lub ostatecznej decyzji może otworzyć drogę do wznowienia postępowania albo innego wzruszenia rozstrzygnięcia.

Kontrola innych przepisów i sporów kompetencyjnych. Trybunał bada także określone akty normatywne centralnych organów państwa oraz rozstrzyga spory kompetencyjne między centralnymi konstytucyjnymi organami państwa. Chroni w ten sposób konstytucyjny podział kompetencji.

Trybunał nie jest jednak kolejną instancją odwoławczą: sam nie przyznaje emerytury, nie nalicza podatku ani nie zasądza odszkodowania. Jego rolą jest kontrola norm prawnych, która może istotnie wpłynąć na indywidualne sprawy.

Moc wyroków Trybunału Konstytucyjnego jest jednak ogromna. Wystarczy skarga konstytucyjna jednej osoby, aby doprowadzić do wyeliminowania niekonstytucyjnego przepisu z systemu prawa. W ten sposób indywidualna sprawa może przynieść zmianę służącą wszystkim, których ten przepis dotyczy.

Siedem orzeczeń, które pokazują, dlaczego Trybunał jest potrzebny obywatelom

1. Emerytury kobiet z rocznika 1953 — wyrok TK z 6 marca 2019 r., P 20/16

Jednym z najbardziej wymownych przykładów jest sprawa kobiet urodzonych w 1953 r., które zdecydowały się na wcześniejszą emeryturę, a następnie zostały zaskoczone zmianą zasad obliczania emerytury. Trybunał stwierdził niekonstytucyjność przepisu w zakresie, w jakim dotyczył określonej grupy kobiet z tego rocznika. Uznał, że ustawodawca naruszył zasadę zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa. Wyrok został opublikowany w Dzienniku Ustaw 21 marca 2019 r., a następnie ustawodawca wprowadził rozwiązania umożliwiające przeliczenie świadczeń określonej grupie emerytów. To przykład sytuacji, w której kontrola konstytucyjności przepisów przekłada się na rzeczywistą wysokość świadczeń otrzymywanych przez obywateli.

2. Kolejny wyrok emerytalny — 4 czerwca 2024 r., SK 140/20

W tym wyroku Trybunał zakwestionował stosowanie mechanizmu pomniejszania emerytury powszechnej o wcześniej pobrane świadczenia wobec określonej grupy ubezpieczonych, którzy złożyli wnioski przed 6 czerwca 2012 r. Problem polegał na tym, że osoby podejmujące decyzję o wcześniejszej emeryturze nie mogły przewidzieć późniejszych, niekorzystnych konsekwencji finansowych. Jednak w przeciwieństwie do wyroku z 2019 r. orzeczenie to stało się przedmiotem sporu o jego urzędowe ogłoszenie. Dla zainteresowanych emerytów powstał więc szczególny paradoks: rozstrzygnięcie korzystne z punktu widzenia ich praw nie oznaczało automatycznie możliwości uzyskania wyższego świadczenia, bo wyrok Trybunału nie został opublikowany.

3. Słupy energetyczne na prywatnych nieruchomościach — wyrok TK z 2 grudnia 2025 r., P 10/16

Orzeczenie to ma szczególne znaczenie dla właścicieli nieruchomości, przez które przebiegają linie energetyczne lub na których znajdują się urządzenia przesyłowe. Trybunał zakwestionował interpretację przepisów Kodeksu cywilnego pozwalającą przedsiębiorstwom przesyłowym na nabywanie przez zasiedzenie, przed 3 sierpnia 2008 r., służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu. Wskazał na konstytucyjną ochronę własności oraz zasadę zaufania obywateli do państwa i prawa. Znaczenie tego wyroku może być ogromne. Przez lata przedsiębiorstwa energetyczne powoływały się na zasiedzenie jako jedną z podstawowych linii obrony, aby nie zapłacić właścicielom nieruchomości należnego im wynagrodzenia.

Jednocześnie brak urzędowej publikacji orzeczenia stał się przeszkodą w wykorzystaniu go jako podstawy wznowienia niektórych prawomocnie zakończonych postępowań. W orzecznictwie sądowym wskazywano wprost, że do czasu ogłoszenia wyroku nie nastąpił jego skutek derogacyjny.

4. Wyższy podatek od nieruchomości tylko dlatego, że właściciel jest przedsiębiorcą — wyrok TK z 24 lutego 2021 r., SK 39/19

Trybunał zakwestionował regulację pozwalającą na stosowanie wyższych stawek podatku od nieruchomości wyłącznie z tej przyczyny, że właściciel prowadzi działalność gospodarczą, bez odpowiedniego uwzględnienia związku nieruchomości z tą działalnością. Orzeczenie miało znaczenie dla ochrony prawa własności i proporcjonalności obciążeń podatkowych.

Pokazuje ono, że kontrola konstytucyjności prawa może chronić obywateli nie tylko przed nadmierną ingerencją w sferę wolności osobistych, ale również przed nieuzasadnionymi obciążeniami finansowymi.

5. Bankowy tytuł egzekucyjny — wyrok TK z 14 kwietnia 2015 r., P 45/12

Przez wiele lat banki dysponowały szczególnym przywilejem pozwalającym im prowadzić egzekucję na podstawie bankowego tytułu egzekucyjnego, bez konieczności wcześniejszego uzyskania wyroku sądowego tj. bez przeprowadzenia zwykłego procesu o zapłatę. Trybunał znowu stanął w obronie obywateli i uznał przepisy ustanawiające ten przywilej za sprzeczny z konstytucyjną zasadą równości. W następstwie orzeczenia doszło do ustawowego zniesienia możliwości wystawiania nowych bankowych tytułów egzekucyjnych.

Była to istotna zmiana w relacjach między instytucjami finansowymi a ich klientami.

6. Podatek od garażu — wyrok z 18 października 2023 r., SK 23/19.

Trybunał zakwestionował zróżnicowanie opodatkowania garaży znajdujących się w budynkach mieszkalnych ze względu na ich wyodrębnienie jako osobnej własności. Dla wielu właścicieli oznaczało to realną zmianę zasad naliczania podatku.

7. Kwota wolna od podatku — wyrok z 28 października 2015 r., K 21/14.

Trybunał uznał za niekonstytucyjny brak mechanizmu dostosowania kwoty zmniejszającej podatek w sposób zapewniający ochronę minimum egzystencji. Następstwem była konieczność zmiany przepisów.

Warto uświadomić sobie jedno: przepisy kwestionowane w tych sprawach zostały wcześniej ustanowione przez polityków i oddziaływały na życie obywateli. Gdyby nie możliwość kontroli konstytucyjności, mogłyby dalej obowiązywać bez takiego rozstrzygnięcia i wpływać na nasze emerytury, podatki, majątek czy relacje z bankami.

Bo politycy — niezależnie od tego, którą partię reprezentują — nie mają nieograniczonej władzy. Granice tej władzy wyznacza Konstytucja.

Przykład drugi i trzeci pokazują jednak dodatkowy problem: same wyroki nie zostały ogłoszone w Dzienniku Ustaw. Spór o ich skutki prawne i możliwość wykorzystania w indywidualnych postępowaniach trwa. Oto dlaczego debata o Trybunale ma tak praktyczne znaczenie.

Wyrok jest. A co z emeryturą?

Wyobraźmy sobie osobę, która przez kilkadziesiąt lat pracowała i odprowadzała składki. Przeszła na wcześniejszą emeryturę, korzystając z ówczesnych przepisów. Gdy osiągnęła powszechny wiek emerytalny, podstawę obliczenia nowego świadczenia pomniejszono o kwoty wcześniej pobranych emerytur, chociaż w chwili podejmowania decyzji o wcześniejszym przejściu na emeryturę takiego rozwiązania jeszcze nie przewidywano. W wyroku z 4 czerwca 2024 r. (SK 140/20) Trybunał zakwestionował ten mechanizm w odniesieniu do określonej grupy emerytów. Dla wielu osób było to orzeczenie dające nadzieję na korzystniejsze przeliczenie świadczenia.

Jednak wyrok nie został urzędowo ogłoszony w Dzienniku Ustaw. ZUS oraz sądy mierzą się z pytaniem o jego skutki. W praktyce część roszczeń napotyka przeszkody formalne, a rozstrzygnięcia sądów nie są jednolite. Samo powołanie się na wyrok nie gwarantuje więc zmiany decyzji ani wypłaty wyrównania.

Czy po kilkudziesięciu latach pracy emeryt naprawdę powinien prowadzić kolejny spór sądowy, żeby ustalić, czy państwo zastosuje standard ochrony wynikający z Konstytucji?

Dla zainteresowanej osoby nie ma większego znaczenia, czy problem zostanie rozwiązany przez ogłoszenie wyroku, zmianę ustawy czy rozstrzygnięcie sądowe. Chce wiedzieć, ile należy jej się emerytury — i móc zaufać państwu.

Czy prawa obywatela zależą od tego, który sąd rozpoznaje jego sprawę?

Kiedy pojawiają się poważne rozbieżności co do skutków orzeczeń Trybunału, obywatel może znaleźć się w sytuacji, w której wynik sprawy zależy od wykładni przyjętej przez konkretny sąd. Jedna osoba uzyska korzystne rozstrzygnięcie, a inna, znajdująca się w zbliżonej sytuacji, spotka się z odmową.

Rozbieżności w orzecznictwie zdarzają się w każdym systemie prawnym. Szczególnie trudna staje się jednak sytuacja, gdy ich źródłem jest konflikt między organami państwa o to, jakie skutki wywołują orzeczenia instytucji powołanej do ochrony Konstytucji. Obywatel traci wtedy możliwość racjonalnego przewidzenia konsekwencji swoich decyzji.

Dzisiaj emerytury. A jutro?

Trybunał Konstytucyjny nie jest instytucją odległą od codzienności. Jego rozstrzygnięcia mogą dotyczyć świadczeń społecznych, podatków, własności nieruchomości, uprawnień konsumentów i sposobu dochodzenia należności przed sądem. Każda z tych dziedzin to konkretne życiowe sprawy, a nie abstrakcyjne hasła. Jeżeli obywatel nie ma pewności, czy niekonstytucyjny przepis przestał obowiązywać oraz czy wyrok otwiera mu drogę do wznowienia własnej sprawy, prawo przestaje być przewidywalne. A przewidywalność prawa jest jednym z najważniejszych warunków zaufania do państwa.

Konstytucja powinna chronić obywatela przed nadużyciami władzy, a nie stawać się kolejnym źródłem niepewności w jego codziennym życiu.

Ostatnie pytanie: Skoro Trybunał Konstytucyjny został powołany do kontrolowania polityków, a konkretnie uchwalanych przez nich ustaw, to czy politycy powinni brać udział w powoływaniu sędziów tego Trybunału? Być może w dojrzałej demokracji ten model się sprawdzi, ale doświadczenia w Polsce pokazują, że politycy nie dorośli do tego zadania.

Dla zwykłego człowieka państwo prawa nie zaczyna się od wielkich debat o ustroju. Zaczyna się wtedy, gdy dostaje decyzję z ZUS, płaci podatek, idzie do sądu albo próbuje odzyskać należne mu pieniądze.

Gdyby nie wyroki TSUE i sądów powszechnych w sprawach kredytów frankowych, wielu kredytobiorców nadal tonęłoby w długach, a banki — jako silniejsza strona umowy — mogłyby nadal czerpać zyski z nieuczciwych postanowień umownych. Dlatego niezależność sądów i niezawisłość sędziów mają znaczenie dla każdego z nas.

Kwestia prawidłowo działającego Trybunału Konstytucyjnego jest więc niezwykle ważna. Dlaczego? Aby sam obywatel nie był przegranym!

adwokat Barbara Kardynia

Źródła i podstawy prawne

Konstytucja RP: art. 8, 79, 188–193. Orzeczenia omówione w artykule: P 20/16, SK 140/20, P 10/16, SK 39/19, P 45/12, SK 23/19 i K 21/14. Poniżej odnośniki do oficjalnych publikacji i tekstów orzeczeń.